Tussen overgewicht en kanker bestaan verschillende verbanden. Zo is overgewicht – na roken – een van de belangrijkste vermijdbare oorzaken van kanker, kan vetweefsel invloed hebben op de groei van hormoongevoelige tumoren en maakt overgewicht het moeilijker om een tumor chirurgisch te verwijderen. De impact van obesitas bespreken met oncologische patiënten is dan ook niet onlogisch, stelt bariatrisch chirurg Th.J. (Theo) Aufenacker (Vitalys, kliniek tegen overgewicht/Ziekenhuis Rijnstate).
Als er wereldwijd geen mensen met overgewicht of obesitas zouden zijn, zouden er 4 tot 8% minder gevallen van kanker zijn. Onderzoek uitgevoerd in de Verenigde Staten vond zelfs deels nog hogere percentages van aan overgewicht gerelateerde gevallen van kanker, weet Theo Aufenacker, en laat zien dat bij mannen 4,8% en bij vrouwen 10,6% van de nieuwe gevallen van kanker mogelijk (mede) veroorzaakt worden door overgewicht of obesitas.1 “En dan is het ook nog eens zo dat bepaalde tumoren veel sterker gecorreleerd zijn aan overgewicht (zie kader). Bij bijvoorbeeld endometriumcarcinoom of leverkanker, wordt mogelijk de helft veroorzaakt door overgewicht. Dat is echt een sterk verband.”
Immunologische processen
De afgelopen decennia is duidelijker geworden welke onderliggende mechanismen verantwoordelijk zijn voor dit verband. Deels zijn dit mechanische factoren. Aufenacker: “Soms is de oorzaak een direct fysiek gevolg van het overgewicht. Mensen met veel overgewicht hebben bijvoorbeeld meer maagzuurklachten en vaker last van gastro-oesofageale reflux. Dat kan leiden tot een slokdarmontsteking en uiteindelijk tot slokdarmkanker.” Ook is er een belangrijke invloed van hormonen afkomstig uit vetweefsel. “Bij overgewicht is bijvoorbeeld oestrogeenproductie in het lichaam hoger”, vertelt Aufenacker. “Daardoor is er een duidelijk verband tussen overgewicht en bijvoorbeeld borstkanker en baarmoederslijmvlieskanker.”
Verder is er waarschijnlijk ook een belangrijke invloed van immunologische processen. Vetweefsel leidt tot constante, milde ontstekingsprocessen in het lichaam en dat kan een nadelige invloed hebben op het DNA. “We weten inmiddels dat de vrije vetzuren en oxidatieve stress kunnen leiden tot DNA-schade.” Daarnaast lijkt dit beïnvloed te kunnen worden via de darmflora. “Er komt steeds meer aandacht voor de rol van de darmflora als oorzaak voor immunologische problemen, en daarmee ook voor kanker. We weten bijvoorbeeld dat een bepaalde darmflora leidt tot meer darmkanker, en dat dit wordt beïnvloed door overgewicht. Overgewicht heeft dus op verschillende manieren invloed.”
Bariatrische operatie
Het verminderen van overgewicht en obesitas in de algemene populatie zou dan ook de prevalentie van kanker kunnen beïnvloeden. Aufenacker vertelt dat bij obesitas een bariatrische operatie gecombineerd met begeleiding nog altijd de meest effectieve manier is om duurzaam af te vallen, ondanks de komst van medicatie als de GLP-1-agonisten. “Dit is veel efficiënter dan de verzekerde medicatie en daarbij ook kosteneffectiever dan medicatie. Inmiddels is duidelijk dat dit ook leidt tot een reductie van de kans op kanker. Sommige studies laten zien dat voor bepaalde soorten kanker het relatieve risico zelfs meer dan halveert na bariatrische chirurgie.”
Aufenacker vertelt dat een hypothese is dat het risico op kanker vermindert bij een gewichtsverlies van minimaal 10% van het lichaamsgewicht. “Na een bariatrische operatie verliezen mensen gemiddeld 30% van het totale gewicht. Met de nu verzekerde medicatie is dat tussen de 8 en 12%. En met het landelijke leefstijlprogramma, de gecombineerde leefstijlinterventie (GLI), is dat rond de 3 tot 4%. Dus dat zijn natuurlijk veel lagere percentages ten opzichte van chirurgie.”
De behandeling kan zo worden afgestemd op de mate van overgewicht, stelt Aufenacker. “Bij relatief beperkt overgewicht, bijvoorbeeld een BMI rond de 28, is GLI vaak een passende eerste stap. Heeft iemand een BMI van 32 of 33 wat aan het stijgen is, dan kun je dat proberen te doorbreken met medicatie. Maar bij hogere BMI’s, boven de 40 of boven de 35 in combinatie met comorbiditeit, is de inzet van een operatie de beste optie.”
Preventie
“Het mooiste is natuurlijk als je voorkomt dat mensen zwaarder worden. Er zijn momenten in het leven dat mensen ‘ongemerkt’ zwaarder worden. Als je dan op tijd een interventie doet, met dieet of leefstijl of met medicatie, kan je dit afbuigen voordat iemand ziekmakend zwaar wordt. Maar bij serieus overgewicht, morbide obesitas, moet je gewoon de beste behandeling inzetten en dat is nog steeds een operatie.
Daarbij is een operatie ook kosteneffectiever dan medicatie, stelt Aufenacker. “Verschillende studies laten zien dat de kosten binnen drie jaar zijn terugverdiend. Dat komt mede omdat overgewicht, naast kanker, nog allerlei andere ziektes veroorzaakt. Daardoor vermindert een maagverkleining ook de kosten van behandeling tegen onder meer diabetes type 2, PMOS en hoge bloeddruk. Daardoor is een bariatrische operatie al snel kosteneffectief.”
Anderzijds zitten er ook nadelen en risico’s aan een operatieve ingreep. Onder meer dat patiënten levenslang rekening moeten houden met een voldoende inname van vitamines. “Na een maagverkleining verandert de opname van eten en dus ook de opname van vitamines. Die moeten mensen die de operatie hebben gehad levenslang aanvullen. Daarnaast heeft elke operatierisico’s zoals wondinfecties, nabloedingen en naadlekkages. Maar de balans tussen de voor- en nadelen slaat, nog los van het effect op oncologische uitkomsten, uit in het voordeel van een operatie. Bij aanzienlijk overgewicht brengt niks doen veel meer risico’s met zich mee.”
Prognose verbeteren
Of ook kankerpatiënten met overgewicht baat hebben bij een behandeling hiervoor is nog niet uitgebreid onderzocht. Aufenacker: “Er is retrospectieve data die onder andere bij borstkanker veel winst suggereert. Idealiter zou een grote prospectieve studie nodig zijn. Voor onderzoek naar de preventie van recidief kanker is echter een lange follow-up nodig en een grote patiëntenpopulatie.” Zelf besteedt hij hier in de spreekkamer wel aandacht aan. “Als een patiënt bijvoorbeeld met een littekenbreuk komt, bespreek ik inmiddels ook eventueel overgewicht, omdat ik weet dat de uitkomst van de behandeling van de littekenbreuk door gewichtsverlies zou kunnen verbeteren. Dat zou ook in de oncologie voordeel kunnen opleveren. Door ervoor te zorgen dat een patiënt na een operatie voor bijvoorbeeld darmkanker een gezond gewicht krijgt, kan de prognose verbeteren. Dit zou onderdeel moeten uitmaken van de behandeling.”
Aufenacker: “De behandeling van overgewicht heeft zich lang gefocust op de gezondheidswinst hiervan wat betreft aandoeningen als diabetes, hart- en vaatziekten en vruchtbaarheid. Op al die aspecten is er een gezondheidswinst. Dat er op de lange termijn ook een lagere kans bestaat op oncologische aandoeningen, is als het ware een bonus. Dat die bonus van een gezond gewicht zo groot is, mag best wat bekender worden.”
Overgewicht risicofactor voor diverse soorten kanker
Volgens een analyse van het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek is er consistent bewijs dat een hoger lichaamsvetgehalte gepaard gaat met een verhoogd risico op een aantal vormen van kanker.2 De analyse toonde een verband met: baarmoederslijmvlies, slokdarm, maag, lever, nier, multipel myeloom, alvleesklierkanker, darmkanker, galblaaskanker, borstkanker, eierstokkanker en schildklierkanker. Obesitas heeft het grootste effect op endometrium- en slokdarmkanker. Een Spaans onderzoek suggereert dat overgewicht en obesitas in verband staan met 18 soorten kanker, waaronder enkele die niet eerder werden gerelateerd aan obesitas.3 Tevens lopen mensen met een hogere BMI op het moment van de kankerdiagnose een hoger risico op een tweede primaire kanker.4,5
Referenties:
- Islami F, Marlow EC, Thomson B, et al. Proportion and number of cancer cases and deaths attributable to potentially modifiable risk factors in the United States, 2019. CA: A Cancer Journal for Clinicians. 2024;74:405-32.
- Lauby-Secretan B, Scoccianti C, Loomis D, et al. Body Fatness and Cancer — Viewpoint of the IARC Working Group. N Engl J Med. 2016;375:794-8.
- Recalde M, Pistillo A, Davila-Batista V, et al. Longitudinal body mass index and cancer risk: A cohort study of 2.6 million Catalan adults. Nature Communications. 2023;14:3816.
- Bodelon C, Sung H, Mitchell EL, et al. Excess body weight and the risk of second primary cancers among cancer survivors. JAMA Network Open. 2024;7(9):e2433132.
- Sung H, Hyun N, Leach CR, et al. Association of first primary cancer with risk of subsequent primary cancer among survivors of adult-onset cancers in the United States. JAMA. 2020;324:2521-35.