Een carrière als oogarts combineren met een onderzoeksfunctie is geen sinecure. Zeker niet voor vrouwen, die onder andere kunnen aanlopen tegen een minder goede werk-privébalans. Martine Jager, oogarts (n.p.) en emeritus hoogleraar oogheelkunde aan de Leidse Universiteit, geeft tips aan vrouwen met wetenschappelijke ambities. ‘Er is geen mooier bestaan dan dat van onderzoeker, als het in je zit.’
Van de jaren ’50 tot nu
´Er is geen betere tijd dan nu om als vrouw een carrière in de wetenschap na te streven´, steekt Martine Jager van wal. ´Statistisch gezien is het nog nooit zo goed geweest, qua percentage vrouwen dat op wetenschappelijke posities terechtkomt.´ Om te illustreren dat het in het verleden slechter was, haalt Jager een voorbeeld aan van een echtpaar dat bij haar in de buurt woont. ´Zij zijn in 1954 getrouwd en waren op dat moment allebei bezig met een promotieonderzoek. Op hun huwelijksdag kreeg de vrouw ontslag, aangezien er binnen overheidsinstellingen een arbeidsverbod gold voor gehuwde vrouwen. Hij is professor geworden, zij promoveerde niet eens.´ De situatie was al iets beter toen Jager haar wetenschappelijke carrière begon, in de jaren ´80. ‘Maar,’ zo vertelt ze, ´er waren nog maar heel weinig vrouwelijke hoogleraren en nauwelijks voorbeelden.´ Tegenwoordig ligt het percentage vrouwelijke hoogleraren gemiddeld rond de 30%, zoals blijkt uit de Monitor Vrouwelijke Hoogleraren 2025.1 De situatie is dus zeker verbeterd, maar nog lang niet ideaal.
Genoeg tijd?
Een belemmerende factor voor vrouwen – en ook mannen – die een carrière als klinisch oogarts willen combineren met onderzoek, is de hoeveelheid beschikbare tijd. Jager legt uit: ‘De werklast voor medisch specialisten is in Nederland zeer groot. Daarnaast kost onderzoek doen ook veel tijd. Het is een hele kunst om een goede balans te vinden tussen deze werkzaamheden.’ Jager liep tijdens haar carrière ook tegen dit probleem aan. ‘Ik werkte als oogarts en deed onderzoek. Als ik een subsidieaanvraag schreef, concurreerde ik vaak met onderzoekers die zich fulltime aan de wetenschap konden wijden. Officieel had ik volgens de afspraken 3 dagen tijd voor patiëntenzorg en 2 dagen voor onderzoek, maar ik gebruikte de weekenden ook voor mijn wetenschappelijke werk, dus onofficieel was het 3 dagen versus 4.’
Nog extra lastig voor vrouwen is dat zij in het algemeen meer tijd besteden aan het huishouden en de opvoeding van eventuele kinderen dan mannen. Wetenschapsfinanciers zoals de NWO hielden hier in het verleden niet altijd rekening mee, vertelt Jager. ‘Ik heb meegemaakt dat een vrouwelijke collega daar aanklopte voor een persoonsgebonden beurs en de vraag kreeg of zij wel al haar tijd aan het onderzoek kon besteden. Maar dat kon ze niet, omdat ze ook nog in de kliniek werkte en thuis aandacht aan haar familie gaf.’ Gelukkig neemt het bewustzijn toe dat vrouwen met wetenschappelijke ambities ook andere activiteiten hebben die belangrijk voor hen zijn. Jager: ‘Ik hoorde van medewerkers op hoge posities bij de NWO dat zij zich daar tegenwoordig bewust van zijn, terwijl dat in het verleden minder het geval was.’
Interesse in vragen
Een grote intrinsieke motivatie is nodig om klinisch werk te kunnen combineren met een onderzoeksfunctie. Haar wetenschappelijke nieuwsgierigheid noemt Jager ‘de aard van het beestje’. Puur werken als onderzoeker was voor haar geen optie, aan de ene kant vanwege de onzekerheid van het steeds opnieuw moeten binnenhalen van financiering voor het eigen salaris, aan de andere kant omdat ze veel inspiratie opdeed tijdens het klinische werk. Een voorbeeld: ‘Jaren geleden liep ik een keer mee met een collega-oogarts, Marina Marinkovic, tijdens een spreekuur voor mensen met een oogmelanoom. Nadat we 10 patiënten hadden gezien, vroeg ik haar: “Hebben al jouw patiënten blauwe ogen?” Ze vertelde mij dat er niets bijzonders was aan het spreekuur. Toen heb ik bij patiënten met een oogmelanoom geturfd welke oogkleur zij hadden, met als uitkomst dat bij hen blauwe ogen inderdaad vaker voorkwamen. Vervolgens heb ik mij verdiept in de rol van pigmentatie bij het ontstaan van een oogmelanoom. Zo is dus uit één waarneming een heleboel onderzoek voortgekomen. Dat zit van nature in mij, ik wil weten wat er aan de hand is en waarom dat zo is.’
Buitenlandse vrienden
Vrouwen met wetenschappelijke ambities adviseert Jager ten eerste om ervaring in het buitenland op te doen. Eventueel kunnen zij hiervoor gebruikmaken van het Dr. Catharine van Tussenbroek Fonds (zie kader). Jager is voorzitter van de stichting die het fonds beheert en vertelt dat zo’n buitenlandervaring niet alleen educatief is, maar veelal een randvoorwaarde om hoger op de wetenschappelijke carrièreladder te komen. ‘Vaak is het een van de criteria tijdens sollicitatieprocedures.’ Zelf zat ze 2 jaar in Miami. ‘Mijn toenmalige baas is daarna naar Boston verhuisd. In beide steden heb ik een groot netwerk opgebouwd en ik ben er heel vaak teruggekeerd.’
Vriendschappen opbouwen met mensen met hetzelfde gedachtengoed is essentieel. Jager: ‘In 1989 zat ik na een congres over oogtumoren in Straatsburg met een stel jonge wetenschappers een biertje te drinken. Dat zijn nog steeds mijn beste vrienden, met wie ik regelmatig internationale onderzoeksprojecten uitvoer. Zoek dus mensen uit om mee samen te werken, ook als zij niet in je directe omgeving zitten. Je kunt in je eentje onderzoek doen, maar door samenwerking kom je oneindig veel verder. Bijvoorbeeld bij de aanvraag van Europese subsidies, dan heb je buitenlandse contacten nodig.’ Naast het maken van vrienden, helpt het ook om mensen te vriend te houden. ‘De onderzoekers die ik rond 1990 in Miami trof, zag ik 20 jaar later terug bij allerlei internationale activiteiten. Oftewel: je komt tijdens je carrière steeds weer dezelfde mensen tegen.’
Deuren geopend
Daarnaast raadt Jager aan om bestuurlijke en organisatorische vaardigheden op te doen, bijvoorbeeld door commissiewerk of de organisatie van lezingen of congressen. Dat vergroot ook je zichtbaarheid. Ze legt uit: ‘Toen ik uit de VS terugkwam in Nederland, ben ik actief geworden bij verschillende organisaties, onder andere de Vereniging voor Vrouwen met een Academische Opleiding. Ik leerde planningen maken en kreeg meer kennis van financiën en organisatiestructuren. Via mijn contacten in de VS kwam ik terecht bij de Association for Research in Vision and Ophthalmology (ARVO). Ik deed commissiewerk en op een gegeven moment ben ik gevraagd om voorzitter te worden van deze organisatie. Ik was de eerste niet-Amerikaan die deze functie bekleedde, bij een organisatie die op dat moment 14.000 leden had. Dat voorzitterschap heeft wereldwijd veel deuren voor mij geopend. Het hielp zeker ook bij mijn benoeming tot hoogleraar. Dus: pak je kansen, doe de dingen waarvoor je gevraagd wordt en doe ze goed.’
Hoe lopen de hazen?
Een mentorschap is volgens Jager een absolute noodzaak als je in de hoogste regionen van de academische wereld wilt komen. Dat kan een vrouw zijn, maar het hoeft niet. ‘Ik heb verreweg het meeste geleerd van mannen die mij uitlegden hoe de hazen lopen, en die voor mij opkwamen als dat nodig was.’ Verder raadt ze aan om gelegenheden waar veel andere onderzoekers komen, zoals promoties en oraties, niet over te slaan. ‘Bij een oratie komen misschien wel 30, 40, of meer hoogleraren. Als ik naar zo’n bijeenkomst ging, zeiden vrouwelijke collega’s weleens: “Kun je niet beter gewoon aan het werk?” Maar de gesprekken die ik bij die gelegenheden voerde, waren juist behulpzaam bij mijn onderzoek.’
Jager erkent dat de weg die zij heeft bewandeld niet altijd gemakkelijk was. Toch zou ze het weer zo doen. ‘Ik heb hard moeten vechten om patiëntenzorg en onderzoek te combineren en om op deze positie te komen. Er gebeuren nu zo veel mooie dingen en ik zie zo veel geweldige jonge oogonderzoekers. Ik geniet er elke dag van, ook in pensioentijd. Ik vind het subliem om kennis te vergaren over iets wat voorheen niet bekend was. Er is geen mooier bestaan dan dat van onderzoeker, als het in je zit.’
Dr. Catharine van Tussenbroek Fonds
Precies 100 jaar geleden werd het Dr. Catharine van Tussenbroek Fonds opgericht als eerbetoon aan de naamgeefster, de tweede vrouwelijke arts van Nederland en feministe van het eerste uur. De initiatiefnemers wilden met het fonds de wetenschappelijke ontplooiing van vrouwen bevorderen. Vaak gebeurde dit door vrouwen een reisbeurs te schenken voor onderzoek in het buitenland. Ook nu nog kunnen vrouwelijke promovendi of postdocs een aanvraag indienen voor een buitenlands onderzoeksproject. Hierbij maakt het niet uit in welk wetenschapsgebied zij actief zijn.
Voor meer informatie, zie: https://cvtfonds.nl/
Referenties:
Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren. Monitor Vrouwelijke Hoogleraren 2025.