De intieme relatie tussen muggenspeeksel en de pathogenese van het westnijlvirus

Delen via:

Of iemand ziek wordt na de steek van een met het westnijlvirus (WNV) besmette mug wordt mogelijk al in de eerste uren bepaald. Wat gebeurt er precies op het moment van de steek en kort daarna, en welke rol speelt muggenspeeksel bij de pathogenese?

WNV is een arbovirus dat circuleert tussen vogels en Culex-muggen (de gewone steekmug). Mensen zijn eindgastheren. In 2020 werd het virus voor het eerst in Nederland gevonden in muggen, vogels en enkele mensen. In 2026 volgde een grotere uitbraak met autochtone transmissie naar mensen: tot 5 november zijn er 77 patiënten gemeld, van wie 12 overleden. Van alle mensen die met WNV geïnfecteerd raken, krijgt ongeveer 80% geen symptomen. De meeste mensen die wel ziek worden, hebben griepachtige klachten. Minder dan 1% van alle infecties leidt tot neuro-invasieve ziekte, zoals meningo-encefalitis of acute slappe verlamming. Voor mensen is geen vaccin beschikbaar. Het neuro-invasieve vermogen van WNV is uitgebreid onderzocht, maar de pathogenese is pas goed te begrijpen als we ook weten hoe de infectie tot stand komt vanaf het moment van de muggensteek.

Speeksel als cofactor

Bij een steek injecteert de mug naast virusdeeltjes ook speeksel in de huid. Speekselcomponenten remmen de bloedstolling en veroorzaken vasodilatatie om de bloedmaaltijd te faciliteren. Eerder onderzoek, vooral met Aedes aegypti (de gelekoortsmug), liet zien dat speeksel ook de infectie beïnvloedt: het polariseert de lokale immuunrespons van een antiviraal Th1-profiel naar een Th2-profiel, verhoogt de vasculaire permeabiliteit en trekt afweercellen aan die vervolgens door het virus geïnfecteerd kunnen worden. Zo ontstaat in de huid een immuunmilieu waarin het virus efficiënt perifeer kan repliceren voordat het zich systemisch verspreidt naar onder meer het centrale zenuwstelsel.

Voor Culex-soorten was dit mechanisme grotendeels onbekend. In een celkweekmodel met humane huid-endotheelcellen vergeleken wij het speeksel van meerdere Culex– en Aedes-soorten. Speeksel van antropofiele (bij voorkeur mensenstekende) soorten verhoogde de endotheelpermeabiliteit in vitro al vanaf 3 uur na blootstelling. Dat van een ornithofiele (bij voorkeur vogelstekende) soort niet. Dit effect lijkt toe te schrijven aan specifieke speekseleiwitten, namelijk proteasen. Vervolgens onderzochten wij in een muismodel het effect van speeksel op WNV-infectie door 2 groepen te vergelijken. 1 groep kreeg intradermaal WNV samen met Culex-speeksel toegediend, de andere groep alleen WNV. De muizen die virus en speeksel kregen, verloren consistenter gewicht, hadden een hogere mortaliteit en vertoonden een trend naar meer vaatlekkage op de inoculatieplaats. Muggenspeeksel lijkt dus al op de inoculatieplaats, in de eerste fase van de infectie, bij te dragen aan een ongunstiger ziektebeloop.

One Health

Dit onderzoek vond plaats binnen het One Health Pact-consortium (OHPACT), dat de dynamische interacties tussen muggen, virussen en gastheren onder invloed van klimatologische factoren bestudeert, in plaats van arbovirale dreigingen vanuit 1 humane, veterinaire of ecologische bril te bekijken. Zo’n geïntegreerde aanpak van surveillance, preventie en bestrijding is essentieel, omdat arbovirussen zowel mens als dier treffen. Mechanistisch inzicht in het vroege infectieproces helpt om uitbraken niet alleen achteraf te verklaren, maar ook proactief te beperken op het grensvlak van mens, dier en milieu.

Speekseleiwitten als doelwit

De identificatie en karakterisering van specifieke speekseleiwitten die de pathogenese van arbovirussen beïnvloeden, kunnen daarbij op 2 manieren nuttig zijn. Ten eerste zouden deze eiwitten kunnen dienen als doelwit voor een vaccin gericht tegen de mug in plaats van het virus: vaccinatie tegen speekselantigenen zou de ongunstige immunologische verschuiving op de prikplaats kunnen voorkomen en daarmee in theorie bescherming kunnen bieden tegen meerdere arbovirussen die door dezelfde muggensoort worden overgedragen. Onderzoek naar zo’n speekselvaccin staat echter nog in de kinderschoenen.

Ten tweede kunnen ze worden gebruikt om de impact van exotische of invasieve muggensoorten te beoordelen. Omdat de speekselsamenstelling tussen muggensoorten deels verschilt, kan onderzoek naar de aanwezigheid van functionele eiwitten, zoals proteasen, in het speeksel helpen inschatten of die muggensoorten de klinische ernst en transmissie van arbovirusinfecties bij mensen zullen vergroten.

De Promotie

Imke Visser promoveerde op 7 januari 2026 aan het Erasmus MC op het proefschrift ‘West Nile virus pathogenesis; Exploring the vector-virus-host interface’. Om de rol van muggenspeeksel te bestuderen, zette zij binnen ditzelfde proefschrift een muismodel van WNV-pathogenese op. Ook onderzocht zij de vaccinpotentie van levend-verzwakte WNV-mutanten.

Het onderzoek stond onder supervisie van promotor prof. dr. Marion Koopmans en copromotor dr. Barry Rockx.