Obesitas is een complexe ziekte waar veel factoren aan kunnen bijdragen. Vooroordelen en vingerwijzen blijven echter hardnekkig. Eigen schuld, zo wordt vaak gedacht, ook nog steeds door zorgverleners. F.K. (Franshelis) Garcia, promoveert binnenkort op haar onderzoek naar beeldvorming en stigma bij obesitas. “Met meer begrip kun je beter behandelen.” Het onderzoek van Garcia valt binnen de leerstoelgroep Gezondheid en Maatschappij van Wageningen University & Research.
De wortels van Garcia liggen in de Dominicaanse republiek. Dat is mede bepalend geweest voor haar interesse in overgewicht en stigma. “Ik kom uit een cultuur waar licht overgewicht een soort statussymbool is: een teken van gezondheid en welvaart. Zelf ben ik naar deze maatstaven wat te dun. Het maakte mij nieuwsgierig naar culturele percepties rondom overgewicht. Daardoor kwam bariatrische chirurgie in mijn blikveld, waarover ook negatieve percepties bleken te bestaan.”
Negatieve sterotypen
De belangrijkste vraag waarop het onderzoek van Garcia zich in eerste instantie richtte was: Welke opvattingen bestaan er over bariatrische chirurgie en welke sociale aspecten spelen hierbij mee? “Dit thema bleek niet los te staan van obesitas. Daarom hebben we in het onderzoek ook percepties bij de bevolking en bij zorgprofessionals over obesitas meegenomen, en hoe deze percepties de kijk op behandelingen zoals maagverkleining en tegenwoordig ook afvalmedicatie beïnvloeden.”
Garcia heeft onder meer een vergelijkend onderzoek gepubliceerd naar de houding van Nederlanders, Fransen en Engelsen omtrent obesitas en bariatrische chirurgie.1 De meerderheid van de 1.807 respondenten had een negatieve houding tegenover mensen met obesitas (een BMI ≥30 kg/m2); ze onderschreven diverse negatieve stereotypen. Van de respondenten weet 77% obesitas aan eetpatroon en leefstijlkeuzes. Garcia: “Driekwart gaf aan dat mensen met obesitas te veel eten. Andere eigenschappen die door meer dan de helft aan mensen met obesitas werden toegeschreven, waren onvoldoende beweging, luiheid, traagheid, gebrek aan wilskracht, een laag zelfbeeld en onvoldoende inzet om iets aan het overgewicht te doen.”
De publieke houding was van de 3 landen het meest negatief in Groot-Brittannië. Daar weten meer mensen obesitas aan persoonlijke eigenschappen dan in Frankrijk en Nederland. “In Groot-Brittannië was obesitas gemiddeld een groter probleem. En al kon mijn studie dat door ontbrekende data als gevolg van non-respons op BMI-vragen niet bevestigen, in het algemeen geldt: hoe meer obesitas, des te meer stigma.”
Minder stigma rond maagverkleining
Wat Garcia verraste, was dat bariatrische chirurgie geen onderwerp van stigmatisering was bij de respondenten. De houding tegenover deze behandeling én de patiënten die hem ondergingen, was juist niet negatief. “Dat wordt vooral gezien als een medische ingreep, niet als cosmetisch ingrijpen. Ik vermoed dat veel mensen tegenwoordig wel iemand met een maagverkleining kennen. Ze zien hoe moeilijk het vaak is om daarna alsnog af te vallen en aan leefstijlveranderingen vast te houden. Dat draagt bij aan begrip; het wordt minder vaak gezien als een ‘makkelijke’ oplossing.”
Wat ook opviel aan de resultaten: vrouwen – die toch 80% uitmaken van de patiënten die het ondergaan – staan negatiever tegenover bariatrische chirurgie dan mannen. Een kwalitatief onderzoek van Garcia bij 16 van dergelijke vrouwelijke patiënten laat inderdaad zien dat ze kampen met interne conflicten, vooral door stigma rond gewicht en het gevoel te hebben gefaald.2 Daarnaast bleek er steun te zijn uit de directe omgeving, maar klonk van daarbuiten ook negatief, meer stigmatiserend commentaar. Verder bleken er ook na de ingreep worstelingen te zijn met zelfbeeld en eetpatronen. Garcia: “Een gemiste kans was het gebrek aan psychologische (na)zorg; en ervaringen met andere zorgverleners liepen sterk uiteen.”
Lifestyle professionals
Garcia heeft ook onder lifestyle professionals apart onderzoek gedaan naar hun ideeën over obesitas.3 Aanvankelijk was dit niet de bedoeling, vertelt Garcia. “Dat veranderde na de interviews met patiënten, die toen ook hun ervaringen met zorgprofessionals wilden delen. Ze hadden best veel goede support ontvangen, onder meer van de huisarts en de chirurg. Maar ook andere, soms minder goede ervaringen kwamen voorbij, bijvoorbeeld met een diëtist die niet genoeg kennis bezat, of een lifestyle coach die te weinig wist over de consequenties van een maagverkleining. Naar aanleiding daarvan hebben we besloten lifestyle professionals te interviewen.”
De uitkomsten waren positiever dan Garcia en haar groep hadden verwacht. “Deze professionals waren over het geheel genomen erg positief over mensen met obesitas. Ze waren empathisch en begrepen voor hoeveel uitdagingen deze patiënten steeds weer staan. De meesten wisten goed hoe divers en complex de oorzaken van obesitas zijn. Ze probeerden een vertrouwensband met patiënten op te bouwen en een persoonsgerichte aanpak door te voeren: goed kijken naar de persoon achter de ziekte en begrip voor de sociale context. Ze wisten dat er vaak bijkomende issues waren, zoals mentale problemen en eetstoornissen, en dat er een multidisciplinair team nodig was voor een goede aanpak.” Saillant detail: zorgverleners waren zich ervan bewust dat het woord ‘obees’ kwetsend kan zijn. “Vaak gebruikten ze liever uitdrukkingen zoals bijvoorbeeld ‘ongezond gewicht’ of ‘een te hoge BMI’.”
Het is goed denkbaar dat respondenten in onderzoeken als deze neigen naar ‘sociaal wenselijke’ antwoorden, die niet altijd hun echte mening en attitude weergeven. Garcia sluit een dergelijke responderbias zeker niet uit: “Ik heb geen stigma opgemerkt bij zorgverleners, maar dat wil niet zeggen dat die er niet is. Zoals een onderzoek van Paige Crompvoets uit het Erasmus MC liet zien,4 zijn de intenties vaak wel goed, maar dan nog kan stigma worden ervaren en advies ongepast overkomen.”
Medicatie als quick fix
Hulpverleners hadden geen (negatief) oordeel over de persoon met obesitas, niet over bariatrische chirurgie, maar vaak wel over de keuze voor de tegenwoordig populaire afvalmedicatie, met name GLP1-agonisten. Garcia: “Hulpverleners oordeelden niet negatief over deze middelen als zodanig, maar wel over gebruikers ervan. Wat vaak naar voren kwam was het idee dat deze patiënten minder gemotiveerd zijn om mee te doen met de gecombineerde lifestyle-interventie. Ze meenden dat veel patiënten die voor afslankmedicatie kiezen, de leefstijlinterventie alleen erbij deden omdat dat verplicht is en dat alleen maar willen afvinken, terwijl ze eigenlijk op zoek waren naar een quick fix. Er zijn heel veel tools, maar patiënten hebben wel een plicht om hun best te doen – ook los van die tools. Doen ze dat niet, dan zoeken ze een quick fix: zo wordt het gelabeld. Dan is er alsnog sprake van stigma.”
Weten wat het voor iemand betekent om obesitas te hebben, en daar empathie voor te hebben: vooral dat kan stigma bij zorgverleners verminderen, denkt Garcia. “Er is in het onderwijs nog onvoldoende aandacht voor, zodat je zelf op zoek moet naar een workshop of een andere bron van informatie. Met meer begrip kun je iemand beter behandelen.”
Mensen met obesitas zelf moeten wat Garcia betreft beter worden ‘empowered’. “We moeten hen leren goed voor zichzelf te zorgen. Levenslang. Terug in de sociale context moeten deze mensen kunnen omgaan met alle verleidingen, stress en uitdagingen van het leven.”
Referenties:
- Garcia FK, Mulder BC, Verkooijen KT, et al. Public views on obesity, bariatric surgery, and bariatric surgery patients: A cross-sectional survey study in the Netherlands, France and the United Kingdom. Cross-Cultural Research. 2024;58:495-525.
- Garcia FK, Mulder BC, Wagemakers AMAE, et al. Understanding metabolic bariatric surgery stigma through the lived experiences of Dutch women. Qualitative Research in Health. 2026;9:100699.
- Garcia FK, Mulder BC, Wagemakers AMAE, et al. Lifestyle healthcare professionals’ attitudes and approaches to obesity treatment: A qualitative study in the Netherlands. [Nog niet gepubliceerd.]
- Crompvoets PI, Nieboer AP, Van Rossum EFC, et al. Perceived weight stigma in healthcare settings among adults living with obesity: A cross-sectional investigation of the relationship with patient characteristics and person-centred care. Health Expect. 2024;27;e13954.