Cardioloog prof. dr. L. (Leonard) Hofstra (Cardiologie Centra Nederland) maakt zich hard voor het bieden van goede informatie over het belang van de griepprik. Dit belang is door de coronapandemie alleen maar groter geworden, omdat door de vaccinatiemythen die in die tijd ontstonden ook de vaccinatiebereidheid voor de griepprik is gedaald. Met alle potentiële schadelijke gevolgen voor het hart.
Je hebt een griepje, je ziekt het uit, en het is weer over? Nee bepaald niet, stelt Hofstra. “Het is bewezen dat influenza een zesmaal hoger risico geeft op het krijgen van een hartinfarct”, zegt hij. “Internationale en Nederlandse studies tonen aan dat hetzelfde risico bestaat bij mensen die COVID-19 hebben gehad, zelfs slechts in een lichte mate. Het is in beide gevallen de aanval op de bloedvaten door de cytokine-storm die hiervoor verantwoordelijk is.”
Vaccinatiemythen
Het was de coronapandemie die Hofstra nog eens extra bewust maakte van het belang van vaccinatie voor mensen met onderliggend lijden van hart en vaten. “Met mijn VUmc onderzoeksgroep in Amsterdam hebben we destijds diverse campagnes ontworpen en vervolgens onderzocht om het belang van de griepprik te benadrukken. Uit dit onderzoek kwam onder andere dat 80% van de mensen niet weet dat ze met de griepprik niet alleen het risico op het krijgen van influenza verminderen, maar ook de kans op een hartinfarct en eventueel overlijden daaraan.”
Daarbij bleef het niet, want de coronapandemie leidde tot fabels, bijvoorbeeld dat de coronavaccinatie autisme of turbokanker zou veroorzaken. Hofstra wierp zich op om de vaccinatiemythen te ontkrachten. “Onderzoek dat we naar die mythen deden onder een groep mensen van gemiddeld 60 jaar wees uit dat 10% van hen geloofde dat de coronavaccinatie inderdaad autisme veroorzaakt”, vertelt hij. “Daarnaast bleek dat 40% niet weet of dit waar is. Maar de twijfel die zij hierover ervaren, leidt ertoe dat zij minder geneigd zijn tot vaccinatie. Bij die laatste groep ligt een kans, was onze conclusie. Wie twijfelt kan worden overtuigd.”
Wat de mythe extra pijnlijk maakt, stelt hij, is dat die via een collega-wetenschapper in de wereld is gekomen. “Zijn artikel hierover in the Lancet is door de redactie teruggetrokken, een uitzonderlijke maatregel. Maar helaas was de schade toen natuurlijk al aangericht. De mythe gaat nog steeds rond. Het is bijna Middeleeuwse naïviteit. Alleen hadden mensen toen niet de beschikking over de kennis die er nu wel is. En ook niet de vaccinaties die we nu ter bescherming wel hebben.”
Huisarts als influencer
De coronacrisis is voorbij, maar de vaccinatiemythen hebben grote en helaas blijvende schade aangericht aan de vaccinatiebereidheid in Nederland. Dit heeft ook een negatieve invloed gehad op de acceptatie voor de griepprik. Voor de huisarts belangrijk om in diens communicatie rekening mee te houden, vindt Hofstra. “De huisarts kent wel de relatie tussen influenza en hartschade”, zegt hij. “Maar als hij zijn patiënten via een brief uitnodigt voor de griepprik, wordt dit hierin niet gemeld. Daarbovenop moet de brief de strijd aangaan tegen krachtige video’s op TikTok en Instagram van influencers die de gevaren van de griepprik prediken. Dit is een ongelijke strijd.”
Zorgprofessionals laten hier een enorme kans liggen, stelt hij. “Die brief is een ouderwets, droog medium in verhouding tot de snelle sociale media van nu. We zijn daarom als onderzoeksgroep samen met het Netherlands Health Institute bezig een programma op te zetten en geaccrediteerd te krijgen om huisartsen op te leiden tot influencers. Dat hoeft niet iedereen op TikTok of Instagram te doen. Een huisarts kan dit ook als gerichte ‘health influencer’ doen door een video te maken en die te mailen naar iedereen in het adressenbestand. Iedere huisarts die dit doet vergroot hiermee de kracht van de boodschap over het belang van de griepprik, want die wordt daarmee gezien in duizenden woonkamers. En de huisarts staat bekend als een zorgverlener die buitengewoon goed vertrouwd wordt door patiënten. Zorgprofessionals worden hiermee zogenaamde ‘ingroup influencers’.”
Positieve benadering
Veel huisartsen zijn enthousiast over dit idee. “Ze zijn zelf ook zoekende naar hoe ze de vaccinatiegraad kunnen verhogen”, zegt Hofstra. “Als we 10% van hen meekrijgen en hen de tips en trucs leren is het al waardevol. We hebben een bekende influencer in ons team die ook les gaat geven.”
Ook met diens betrokkenheid blijft de inhoud van de boodschap belangrijker dan de presentatie. “We hebben geleerd van gedragswetenschappers over wat in het hoofd van mensen omgaat en hoe zij beslissingen nemen. De factor ‘time preference’ wordt vaak onderschat. Die houdt in dat wat je vandaag beleeft, het belangrijkst is. Morgen is al minder belangrijk. En wij schotelen mensen een 10 jaar visie voor met het beschrijven van de gevaren van het niet halen van de griepprik. Het is dus belangrijk de communicatie daarover naar het heden te trekken. Een goed voorbeeld daarbij is: ‘Als jij in oktober de griepprik haalt, is de kans het grootst dat je die winterzonbestemming bereikt en niet ziek in bed ligt’. Net als inspelen op het feit dat mensen niet alleen iets goeds willen voor zichzelf maar ook voor naasten: ‘Als jij als mantelzorger griep krijgt, kun je een week niets doen voor je naaste’. Ook levensduur is een belangrijk thema. De biologische klok kan variëren. Iemand van 60 kan een biologische klok van 40 of van 75 hebben. Onderzoek laat zien dat de cytokine-storm je biologische klok versnelt, waardoor je snel ouder wordt. Dus is de boodschap: ‘Wil je jong blijven, laat je dan vaccineren’. De positieve insteek kiezen, dat werkt veel beter dan mensen bang maken.”
Spreker
Inmiddels wordt Hofstra met enige regelmaat gevraagd om voor huisartsen over het onderwerp te spreken. “Zij zijn de belangrijkste professionals in dit verband want zij organiseren de griepprik”, zegt hij. “Een prachtig voorbeeld van effectieve eerstelijnszorg. Het zou praktisch zijn als we alle vaccinaties op meer dan één plek hadden. Naast de huisartspraktijk zou dit ook de apotheker kunnen zijn. Hoe meer plekken, hoe beter het gaat werken. Daar zou dan ook een vergoeding tegenover mogen staan. De kostenreductie voor de zorg is fors als je niet al die mensen hoeft op te nemen wegens griep en het arbeidsverzuim door ziekte meerekent.”
Voor het algemene publiek spreken doet Hofstra niet. “Ik heb wel een keer een campagne op Instagram gedaan, maar dan krijg je vreselijke kritiek over je heen. Dat gaat echt alle fatsoensnormen te buiten. Ik snap dat het collega’s terughoudend kan maken, maar laat mij er niet door afschrikken en ga er ook niet op in. Wel hebben we tijdens de coronatijd in een Facebookgroep de stem gehoord van de antivax-groep. Dan maak je het democratisch en dat is belangrijk want alle stemmen moeten wel worden gehoord.”
Momentum
Het initiatief dat Hofstra is gestart om vaccinatiemythen te ontkrachten krijgt steeds meer momentum, zegt hij. “Zelf spreek ik al 20 jaar over preventie. In het begin werd ik voor gek verklaard, maar nu zijn preventie en leefstijl echt hét onderwerp. De werkgroep preventie en hartrevalidatie van de Nederlandse Vereniging voor Cardiologie heeft het onderwerp omarmd.”
Heeft hij tot slot nog een tip voor huisartsen die actief willen worden in communicatie over het onderwerp, om te zorgen dat zoveel mogelijk mensen de griepprik halen? “Maak het altijd bespreekbaar”, zegt hij. “Benadruk daarbij ook dat de griepprik niet alleen beschermt tegen de griep, maar ook het hart beschermt. Bescherm jezelf en bescherm ook je hart. Ik denk dat het een heel positief effect heeft om dat expliciet te benoemen.”