Huisartsen gebruiken steeds vaker digitale toepassingen. Die ontwikkeling moet de zorg efficiënter maken en de werkdruk verlichten. Maar wat levert het in de praktijk op? Nivel-onderzoeker dr. J.J. (Jelle) Keuper onderzocht hoe huisartsen digitale zorg ervaren en wat dat betekent voor de werkdruk in de huisartsenzorg.
De druk op de huisartsenzorg neemt toe. Vergrijzing, personeelstekorten en een groeiende zorgvraag zorgen al jaren voor een hoge werkbelasting in praktijken. De overheid zet daarom steeds nadrukkelijker in op digitalisering als deel van de oplossing. Maar verlicht digitale zorg de werkdruk daadwerkelijk? Nivel-onderzoeker Keuper promoveerde begin dit jaar aan Tilburg University op dit vraagstuk. In zijn proefschrift1 onderzoekt hij hoe huisartsen digitale zorg ervaren en welke gevolgen dat heeft voor werkdruk, toegankelijkheid en ongelijkheid.
Digitaal patiëntportaal
Het digitale patiëntportaal, gekoppeld aan het elektronisch patiëntendossier van de huisarts, vormt volgens Keuper het hart van de digitale huisartspraktijk. “Vrijwel alle praktijken gebruiken een portaal waarin patiënten online afspraken plannen, herhaalmedicatie aanvragen, een e-consult starten of hun medische gegevens inzien. Dat soort toepassingen zijn eigenlijk al standaard geworden.” Tegelijkertijd breidt het digitale aanbod zich verder uit. “Denk aan telemonitoring, waarbij patiënten thuis gezondheidswaarden meten, zoals bloedsuiker of longfunctie, en die delen met de huisarts.” Ook nieuwe ontwikkelingen dienen zich aan: een deel van de praktijken gebruikt al AI-ondersteunde triage en spraakgestuurde verslaglegging, al staan deze ontwikkelingen nog in de kinderschoenen.
Genuanceerd beeld
Keuper onderzocht in zijn proefschrift hoe huisartsen de opkomst van digitale zorg ervaren. Hij combineerde daarvoor verschillende onderzoeksmethoden. Zo voerde hij een systematische literatuurstudie uit naar de impact van digitale zorg op werkdruk, analyseerde hij bestaande data afkomstig uit de huisartsenzorg en zette hij vragenlijsten uit onder duizenden huisartsenpraktijken. Daarnaast interviewde hij 30 huisartsen over hun ervaringen tijdens de COVID-pandemie. “We hebben gaandeweg gekeken welke vragen relevant waren en welke data beschikbaar was. Het onderzoek is echt stap voor stap opgebouwd.”
Die brede aanpak levert een genuanceerd beeld op. “Over het algemeen zijn huisartsen positief tot neutraal over digitale zorgtoepassingen. Slechts een kleine minderheid is uitgesproken negatief.” Tegelijkertijd benadrukt hij dat digitale systemen vaak niet direct de werkdruk verlagen. “In veel gevallen neemt de werkbelasting juist toe, zeker in de beginfase van implementatie. Nieuwe systemen kosten tijd, je moet wennen aan nieuwe werkwijzen, en soms komt er extra werk bij.”
Een goed voorbeeld volgens Keuper is het e-consult. “Wat bedoeld is als laagdrempelige vraag, groeit in de praktijk geregeld uit tot een uitgebreide digitale correspondentie. “Soms wordt het zelfs gebruikt als een soort chatfunctie. Een vraag die je telefonisch binnen 10 minuten zou afhandelen, leidt dan tot meerdere berichten over en weer. Dat kost alleen maar meer tijd.”
Ook meldingen vanuit telemonitoring, bijvoorbeeld bij afwijkende meetwaarden en vragen om opvolging kunnen zo extra drukte veroorzaken. Uit de literatuurstudie blijkt dat één digitale toepassing consequent tot minder werkdruk leidt: elektronisch voorschrijven.
“Het beeld is zeker niet dat digitale zorg stelselmatig leidt tot meer werkdruk. De effecten van digitale zorg hangen sterk af van de fase waarin een toepassing zich bevindt.” Naarmate systemen langer in gebruik zijn, worden de voordelen duidelijker zichtbaar. “Huisartsen die al langer werken met online inzage in het dossier merken bijvoorbeeld dat het aantal telefoontjes relatief afneemt”, legt hij uit. “Dat zie je bij veel innovaties: in het begin kost het tijd, maar op termijn lever het juist iets op.”
Ongelijkheid
Voor patiënten biedt digitalisering duidelijke voordelen. Huisartsen zien dat patiënten beter geïnformeerd zijn en meer regie krijgen over hun gezondheid. “De relatie tussen arts en patiënt wordt gelijkwaardiger. Patiënten kunnen hun gegevens inzien, zelf metingen doen en gerichter vragen stellen.” Op het gebied van kwaliteit van zorg kan digitalisering bijdragen aan meerdere kwaliteitsdomeinen, zoals patiëntgerichtheid, tijdigheid en veiligheid. Alleen zijn die voordelen niet voor iedereen vanzelfsprekend.
Een belangrijk aandachtspunt is ongelijkheid. Zowel de literatuur als Keupers eigen studies laten zien dat digitale zorg het risico op verschillen in toegang tussen patiëntgroepen vergroot. Vooral ouderen, mensen met een praktische opleiding of beperkte digitale vaardigheden maken minder gebruik van digitale toepassingen. “Je ziet een tweedeling ontstaan. Aan de ene kant mensen die makkelijk hun weg vinden in digitale systemen, aan de andere kant een groep die achterblijft.” Factoren als inkomen, taalvaardigheid en toegang tot digitale middelen spelen daarbij een rol.
Dat heeft directe gevolgen voor de praktijk. Naarmate huisartsenpraktijken verder digitaliseren, lopen juist kwetsbare patiënten het risico buiten de boot te vallen. Keuper pleit daarom voor een hybride model, waarin digitale en fysieke zorg naast elkaar blijven bestaan. “De praktijk moet toegankelijk blijven voor mensen die minder digitaal vaardig zijn. Daarnaast moet je die groep actief betrekken bij de ontwikkeling van nieuwe toepassingen.” Volgens hem is die betrokkenheid cruciaal om te zorgen dat digitale zorg voor iedereen werkt.
Wetgeving
Wetgeving en gegevensuitwisseling vormen een belangrijke uitdaging in de digitale zorg.
“Europese initiatieven zoals de AI-Act en de European Health Data Space moeten zorgen voor meer uniformiteit en betere uitwisseling van medische gegevens op Europees niveau.” Uit Keupers onderzoek, gebaseerd op gegevens uit de periode 2017–2019, blijkt dat minder dan de helft van de patiënten actief toestemming geeft voor gegevensuitwisseling. Opvallend genoeg doen juist patiënten met een hoger zorggebruik dit minder vaak. “Vertrouwen en transparantie spelen hier een grote rol. Zorgen over privacy en datalekken maken patiënten terughoudend.”
Voor huisartsen betekent de toenemende aandacht voor privacy en gegevensbescherming extra werk. Regelgeving op dit gebied vraagt om aanpassingen in systemen en werkprocessen. “Huisartsen willen het goed geregeld hebben, maar het kost wel tijd en energie”, zegt Keuper. Hij merkt dat praktijken die positief tegenover digitalisering staan, deze barrières minder zwaar laten wegen. “Daar ligt de nadruk meer op toegankelijkheid voor de patiënt, binnen de kaders van de regelgeving.”
Digitale ambassadeur
Volgens Keuper hangt het succes van digitale zorg sterk af van de implementatie. Technologie moet aansluiten op bestaande werkprocessen en bij voorkeur geïntegreerd zijn in het informatiesysteem. Binnen de praktijk is het daarnaast essentieel dat iemand de digitale transitie aanjaagt. “Een soort ambassadeur die collega’s meeneemt en enthousiast maakt. Dat maakt echt verschil.” Ook digitale vaardigheden, zowel van zorgverleners als patiënten, zijn een cruciale succesfactor.
Samenwerking tussen systemen speelt een belangrijke rol. Veel applicaties werken nog naast elkaar, waardoor het uitwisselen van informatie inefficiënt verloopt. “We willen dat systemen met elkaar kunnen communiceren, zodat gegevens makkelijk gedeeld worden.” Initiatieven om tot een ‘eenheid van taal’ binnen de digitale zorg te komen zijn daarom belangrijk. En, benadrukt Keuper, onafhankelijk onderzoek blijft nodig om te beoordelen welke oplossingen werken.
“In de komende jaren verwacht ik geen volledig digitale huisartsenzorg, maar technologie zal steeds meer geïntegreerd zijn in het dagelijkse werk. Over 15 jaar bestaat de praktijk nog steeds, maar met digitale ondersteuning. Spraakgestuurde verslaglegging, digitale triage en telemonitoring voor chronische patiënten zullen verder worden ingezet, en de trend naar meer groepspraktijken en samenwerkingsverbanden bieden meer ruimte voor innovatie.”
Volgens Keuper kan dat huisartsen helpen zich meer te richten op complexe zorg. “Als eenvoudige vragen en routinetaken deels door digitale systemen worden opgevangen, ontstaat er meer tijd voor de patiënt die echt aandacht nodig heeft.” Maar waarschuwt hij: “Dat scenario is niet vanzelfsprekend. De digitale transitie vraagt bewuste keuzes, goede implementatie en voortdurende aandacht voor toegankelijkheid. Alleen dan kan digitalisering bijdragen aan een toekomstbestendige huisartsenzorg, zonder dat werkdruk en ongelijkheid toenemen.”
Financiering van digitale zorg
Financiering speelt een belangrijke rol bij de inzet van digitale zorg. Structurele financiering blijft daarbij nodig om succesvolle toepassingen op te schalen en te borgen. In Nederland is de bekostiging van consulten grotendeels vormneutraal: het maakt niet uit of een consult fysiek, telefonisch of digitaal plaatsvindt. Daarmee verdwijnt een belangrijke barrière die in sommige andere landen nog wel bestaat. Tegelijkertijd ziet Keuper een spanningsveld: “Er wordt veel geïnvesteerd in digitale zorg, maar een deel van dat geld gaat naar commerciële partijen die infrastructuur en systemen leveren. De vraag is of dat altijd de meest efficiënte besteding is.”
Bron: