DNA-pas belooft minder bijwerkingen, betere patiëntenzorg en lagere kosten

Delen via:

Als je op basis van DNA de dosering van bepaalde geneesmiddelen aanpast, kan dat de incidentie van bijwerkingen met 30% verlagen. Dat laat de grote internationale PREPARE-studie zien, die begin 2023 werd gepubliceerd in The Lancet. Studiecoördinator prof. dr. H.J. (Henk-Jan) Guchelaar wil een DNA-medicatiepas invoeren met daarop iemands genotypen, zodat doseringen van medicijnen preventief kunnen worden aangepast.

In de jaren 70 van de vorige eeuw ontdekte farmacoloog en internist Bob Smith per toeval hoe cruciaal je genoom kan zijn als het gaat om geneesmiddelen en hun bijwerkingen. Zijn studenten en hijzelf namen de bloeddrukverlager debrisoquine en bestudeerden hoe de farmacokinetiek verliep. Geen probleem voor de studenten, maar bij Bob ging het mis. Zijn bloeddruk kelderde en hij viel flauw. Wat bleek? In de urinemonsters van de studenten zaten zowel debrisoquine als de inactieve metaboliet 4-hydroxydebrisoquine. Bij Bob was de metaboliet nergens te bekennen. Hij zette de moederstof niet om, waardoor de dosis die hij kreeg te hoog was en het middel te sterk werkte.

De verklaring kwam later, toen bekend werd dat je het enzym CYP2D6 nodig hebt voor de metabolisering van debrisoquine en diverse andere geneesmiddelen. Sommige mensen hebben een genvariant voor CYP2D6 die ervoor zorgt dat het enzym niet (goed) werkt. Dit maakt je een zogenoemde ‘poor metabolizer’, net als Bob. Geneesmiddelen werken daardoor langer en sterker, inclusief de bijwerkingen. Een aanpassing van de dosis kan de problemen verhelpen.

Alle kennis ligt klaar

Het idee dat je genetische profiel belangrijk is voor de werking van medicatie, bestond al voordat Bob geboren werd, maar sinds zijn toevallige ontdekking is de farmacogenetica uitgegroeid tot een belangrijke tak van de farmaceutische wetenschap. Daarom vertelt Henk-Jan Guchelaar, hoogleraar klinische farmacie aan de Universiteit Leiden, Bobs verhaal graag. “Genvarianten voor metaboliserende enzymen komen veel vaker voor dan veel zorgverleners denken. Het belang ervan is relatief onbekend, terwijl we de zorg enorm kunnen verbeteren als we de kennis efficiënter toepassen.”

Hoeveel debrisoquine had Bob moeten krijgen om het middel veilig te kunnen gebruiken? Om artsen en apothekers te helpen bij dit soort vragen, richtte Guchelaar in 2005, samen met andere experts en de Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie (KNMP), de Dutch Pharmacogenetics Working Group (DPWG) op. “We hebben tot nu toe 108 gen-geneesmiddelinteracties geïnventariseerd en richtlijnen opgesteld voor als iemand een bepaalde genvariant heeft, bijvoorbeeld aanpassing van de dosering of een alternatief middel.” Al deze informatie kun je terugvinden in de z-index, maar er is een probleem: “We weten niet van tevoren welke genetische varianten iemand heeft. Daar komen we pas achter als het misgaat of als je het test, wat nauwelijks gebeurt.”

Preëmptief testen

Vooraf testen gebeurt slechts bij enkele geneesmiddelen, bijvoorbeeld de cytostatica capecitabine en 5-fluorouracil (5-FU). Guchelaar: “Als een patiënt een tekort heeft aan het enzym dihydropyrimidine dehydrogenase (DPD), bestaat de kans op ernstige, eventueel levensbedreigende, beenmergdepressie. In Nederland wordt inmiddels van tevoren een genotypering uitgevoerd om dit probleem voor te zijn, maar in bijvoorbeeld België en Duitsland gebeurt dit nauwelijks.”

Voor 5-FU-DPD en enkele andere specifieke gen-geneesmiddelinteracties is bewezen dat je met genotypering ernstige bijwerkingen kunt verminderen. Maar hoe zit dat met die tientallen andere interacties, die bovendien relevant zijn voor veelgebruikte middelen zoals clopidogrel, metoprolol, amitriptyline en citalopram? Guchelaar wilde met zijn onderzoeksteam aantonen dat preëmptief testen en daarop handelen de incidentie van bijwerkingen verlaagt. “En dat de kans op bijwerkingen dusdanig lager is, dat de patiëntenzorg beter wordt en de kosten verminderen als we een DNA-medicatiepas invoeren. Dat houdt in dat je iemand van tevoren genotypeert en die gegevens in diens elektronische patiëntendossier zet. Of, als een land niet met zo’n systeem werkt, op een pasje dat de patiënt zelf meeneemt naar de zorgverlener, die de QR-code op de pas kan scannen. Zodra iemand vervolgens een geneesmiddel krijgt, verschijnt er een pop-up in het voorschrijfsysteem als de dosis moet worden aangepast.”

30% minder bijwerkingen

Guchelaar en zijn onderzoeksteam gingen, met dank aan een miljoenensubsidie van de Europese Unie, de uitdaging aan. Aan hun PREPARE-studie (Preemptive Pharmacogenomic Testing for Preventing Adverse Drug Reactions study) werkten zo’n 150 mensen mee uit 10 verschillende landen. De deelnemersgroep bestond uit ongeveer 7.000 mensen uit 7 EU-landen, die allemaal een van de 39 relevante geneesmiddelen voorgeschreven kregen. Op hun DNA-pas stond informatie over 12 relevante genen met in totaal 50 varianten. Voor de helft van de deelnemers werden doseringen aangepast volgens de richtlijnen van de DPWG. Op gezette tijden, tot 12 weken na de start van de behandeling, werden de bijwerkingen van de deelnemers geïnventariseerd.

Uit de resultaten volgde allereerst dat bijna alle deelnemers (94%) minimaal 1 zogenoemde ‘actionable’ genvariant hadden. Bij circa driekwart van de mensen ging het zelfs om 2 of meer varianten. Dat maakt de kans dat je hier op een zeker moment in je leven mee te maken krijgt groot, aldus Guchelaar. “Het is effectiever om preëmptief te genotyperen in plaats van te werken met individuele gen-geneesmiddelcombinaties, wat tot nu toe voornamelijk in wetenschappelijk onderzoek werd bestudeerd.”

De data van de PREPARE-studie ondersteunen deze gedachtegang, want de deelnemers bij wie de behandeling was aangepast op basis van hun genotypering, meldden 30% minder vaak klinisch relevante bijwerkingen. De open-label, multicenter, gecontroleerde, clustergerandomiseerde, cross-over implementatiestudie werd begin 2023 gepubliceerd in The Lancet. Guchelaar: “De referenten waren enthousiast. ‘Dit is de studie waar we in de farmacogenetica op zaten te wachten’, zeiden ze. We merkten dat zelf ook toen we de onderzoeksresultaten presenteerden op een symposium. Online keken er opvallend veel mensen mee uit bijvoorbeeld de Verenigde Staten.”

Gemengde reacties

Het DNA-paspoort werd volop besproken in het landelijke nieuws. Reacties op bijvoorbeeld het Instagram-account NOS Stories, waarop nieuwsvideo’s verschijnen gericht op jongeren, waren kritisch. Sommige mensen willen hun DNA niet afstaan en zijn bang dat het op de verkeerde plekken terechtkomt. “Bekendheid is nodig om de DNA-pas te kunnen implementeren”, reageert Guchelaar, “maar het gaat slechts om een paar van in totaal 20.000 genen en dat moeten we goed uitleggen, zowel in de media als in de spreekkamer. De 12 relevante genen zeggen alleen iets over specifieke metaboliserende enzymen. Je kunt er bijvoorbeeld niet mee achterhalen of je een verhoogde kans hebt op bepaalde ziekten of de data op andere manieren kapitaliseren. Je kunt het beter vergelijken met andere gegevens in je medisch dossier, zoals je nier- of leverfunctie.”

De reacties op nieuwsberichten matchen bovendien niet met die van deelnemers aan Guchelaars huidige en eerdere studies. Die zijn over het algemeen blij met hun medicatiepas. “Patiënten vonden die pas geweldig om te krijgen. Ze dragen hem zelf bij zich en dat geeft een gevoel van controle.”

Kosteneffectiviteit

Guchelaar hoopt dat de invoering van de DNA-pas dankzij de PREPARE-studie in een stroomversnelling komt. “We hebben bewust gekozen voor allerlei zorginstellingen in verschillende landen, zoals een transplantatiekliniek in Oostenrijk, een cardiologiekliniek in Spanje en een oncologieziekenhuis in Italië. In Nederland focusten we op huisartsen en stadsapotheken. Zo laten we zien dat het systeem werkt in allerlei settings.”

Kortom, de hoogleraar is er wel klaar voor, nu de zorgverzekeraars nog. “Die moeten de test gaan vergoeden, maar willen dat niet zomaar doen. Het gaat om een preventieve handeling, oftewel een kostenpost zonder zorgvraag.” Komende zomer hoopt Guchelaar met zijn team een kosteneffectiviteitsstudie af te ronden. Die moet zorgverzekeraars over de streep trekken. “De test kost een paar honderd euro en per persoon doe je hem 1 keer. Je kunt bijvoorbeeld standaard een genotypering uitvoeren vlak na de geboorte, tegelijkertijd met de hielprik.”

Met de kosteneffectiviteitsstudie wil Guchelaar laten zien dat je door bijwerkingen te voorkomen ook een vermindering ziet in het aantal huisartsbezoeken en voorgeschreven middelen. “Maar denk ook aan de grote kostenposten, zoals ziekenhuisopnames. 6 à 7 van de 100 opnames hebben te maken met bijwerkingen van geneesmiddelen. Daarvan kunnen we met de DNA-pas een deel voorkomen.”

Behandeling longkanker met nanodeeltjes

mei 2024 | Longoncologie

Lees meer over Behandeling longkanker met nanodeeltjes

Topicaal diclofenac ter preventie van capecitabine-geassocieerd hand-voetsyndroom

mei 2024 | Borstkanker, Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Topicaal diclofenac ter preventie van capecitabine-geassocieerd hand-voetsyndroom

Inhaleerbare therapie tegen longkanker

mei 2024 | Longoncologie

Lees meer over Inhaleerbare therapie tegen longkanker

Klinisch bewijs binnen handbereik met behulp van AI

mei 2024 | Gynaecologische oncologie, Longoncologie, Maag-darm-leveroncologie, Uro-oncologie

Lees meer over Klinisch bewijs binnen handbereik met behulp van AI

Concrete stappen richting planetaire gezondheid binnen umc-opleidingen

mei 2024

Lees meer over Concrete stappen richting planetaire gezondheid binnen umc-opleidingen

Machine learning voorspelt respons op oxaliplatine bij coloncarcinoom

mei 2024 | Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Machine learning voorspelt respons op oxaliplatine bij coloncarcinoom

Challenges in advanced Cutaneous T-cell Lymphoma (CTCL) – diagnosis and management

10 jun 2024 om 16:30 | Lymfoom

Lees meer over Challenges in advanced Cutaneous T-cell Lymphoma (CTCL) – diagnosis and management

Keynote webinar: Spotlight on antibody–drug conjugates in cancer

19 feb 2024 om 17:30 | Borstkanker

Lees meer over Keynote webinar: Spotlight on antibody–drug conjugates in cancer

Prostaatkanker nu en in de toekomst

25 jan 2024 | Uro-oncologie

Lees meer over Prostaatkanker nu en in de toekomst

Niet-melanoom huidkanker in de regio

31 aug 2023 | Dermato-oncologie, Radiotherapie

Lees meer over Niet-melanoom huidkanker in de regio

Keynote Webinar | Spotlight on Cardio-Oncology

16 mei 2023 om 17:30

Lees meer over Keynote Webinar | Spotlight on Cardio-Oncology

Borstkanker; een update op alle vlakken

9 mei 2023 om 20:00 | Borstkanker, Neuro-oncologie

Lees meer over Borstkanker; een update op alle vlakken

Lung Academy webinar: Focus on difficult to treat patients with advanced NSCLC

17 feb 2023

Lees meer over Lung Academy webinar: Focus on difficult to treat patients with advanced NSCLC

Webcast Immuuntherapie: herkennen van bijwerkingen en acties voor de niet-oncoloog

12 okt 2022 | Immuuntherapie

Lees meer over Webcast Immuuntherapie: herkennen van bijwerkingen en acties voor de niet-oncoloog

Vaccinatiezorg voor medische risicogroepen

11 aug 2022 | HIV

Lees meer over Vaccinatiezorg voor medische risicogroepen

Immuno-oncologie module 1: immunologie en immuuntherapie

Lees meer over Immuno-oncologie module 1: immunologie en immuuntherapie

Immuno-oncologie module 2: Bijwerkingenmanagement en checkpoint inhibitors

Lees meer over Immuno-oncologie module 2: Bijwerkingenmanagement en checkpoint inhibitors

Immuno-oncologie module 3: Verpleegkundige casuïstiek

Lees meer over Immuno-oncologie module 3: Verpleegkundige casuïstiek

ESMO in ORANJE 2024

zaterdag 14 sep 2024 van 18:00 tot 20:00

Lees meer over ESMO in ORANJE 2024

Voorgeschiedenis van kanker bij HF of gebruik lisdiuretica niet ongewoon

mei 2024 | Hartfalen

Lees meer over Voorgeschiedenis van kanker bij HF of gebruik lisdiuretica niet ongewoon

Prostaatkanker bij mannen met hiv later gediagnosticeerd

mrt 2024 | HIV, Uro-oncologie

Lees meer over Prostaatkanker bij mannen met hiv later gediagnosticeerd

Neoadjuvant nivolumab plus chemotherapie leidt tot pathologisch complete responsen bij vroeg-stadium TNBC

dec 2023 | Borstkanker, Immuuntherapie

Lees meer over Neoadjuvant nivolumab plus chemotherapie leidt tot pathologisch complete responsen bij vroeg-stadium TNBC

Bispecifiek antilichaam zanidatamab effectief in fase II-studie

dec 2023 | Borstkanker

Lees meer over Bispecifiek antilichaam zanidatamab effectief in fase II-studie

Fusie-RNA mogelijk belangrijk nieuw doelwit bij behandeling borstkanker

dec 2023 | Borstkanker

Lees meer over Fusie-RNA mogelijk belangrijk nieuw doelwit bij behandeling borstkanker

Toevoegen PI3K-remmer inavolisib verbetert PFS bij PIK3CA-gemuteerd HR+ mammacarcinoom

dec 2023 | Borstkanker

Lees meer over Toevoegen PI3K-remmer inavolisib verbetert PFS bij PIK3CA-gemuteerd HR+ mammacarcinoom

T-DM1 verbetert totale en invasieve-ziektevrije overleving

dec 2023 | Borstkanker

Lees meer over T-DM1 verbetert totale en invasieve-ziektevrije overleving

Toevoegen ribociclib aan aromataseremmer verbetert invasieve ziektevrije overleving

dec 2023 | Borstkanker

Lees meer over Toevoegen ribociclib aan aromataseremmer verbetert invasieve ziektevrije overleving

Minder mammogrammen mogelijk bij follow-up na curatieve borstkankerbehandeling

dec 2023 | Borstkanker

Lees meer over Minder mammogrammen mogelijk bij follow-up na curatieve borstkankerbehandeling

Podcast: Progress in PARP inhibitors - An exciting option for treating metastatic prostate cancer?

dec 2023 | Uro-oncologie

Lees meer over Podcast: Progress in PARP inhibitors - An exciting option for treating metastatic prostate cancer?

Podcast pancreascarcinoom

dec 2022 | Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Podcast pancreascarcinoom

Botgezondheid bij mCRPC in de praktijk

okt 2021 | Uro-oncologie

Lees meer over Botgezondheid bij mCRPC in de praktijk

Slokdarm- en maagkanker

jun 2021 | Chirurgie, Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Slokdarm- en maagkanker

Impact van COVID-19 op bevolkingsonderzoek darmkanker in Nederland

feb 2021 | Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Impact van COVID-19 op bevolkingsonderzoek darmkanker in Nederland

MedNet Oncologie 2024-02

apr 2024

Lees meer over MedNet Oncologie 2024-02

MedNet Oncologie special Uro-Oncologie 2024

mrt 2024

Lees meer over MedNet Oncologie special Uro-Oncologie 2024

MedNet Oncologie 2024-01

feb 2024

Lees meer over MedNet Oncologie 2024-01

MedNet Oncologie 2023-06

dec 2023

Lees meer over MedNet Oncologie 2023-06

MedNet Oncologie special Longkanker 2023-2

nov 2023

Lees meer over MedNet Oncologie special Longkanker 2023-2

MedNet Oncologie 2023-05

okt 2023

Lees meer over MedNet Oncologie 2023-05

MedNet Oncologie special Colectoraal carcinoom 2023

sep 2023

Lees meer over MedNet Oncologie special Colectoraal carcinoom 2023

MedNet Oncologie 2023-04

aug 2023

Lees meer over MedNet Oncologie 2023-04

MedNet Oncologie 2023-03

jun 2023

Lees meer over MedNet Oncologie 2023-03