Duurzaamheid als dagelijkse routine binnen de oogheelkunde

Minder afval, minder reisbewegingen en kritisch kijken naar wat er werkelijk nodig is rondom een ingreep. Volgens S. (Shanna) Honings, hoofd OK Oogheelkunde bij de Universiteitskliniek voor Oogheelkunde van Maastricht UMC+, zijn er volop mogelijkheden om de oogheelkunde duurzamer te maken. Voor haar inzet op dit gebied ontving zij in 2026 de wisseltrofee Duurzame Oogheelkunde van het Nederlands Oogheelkundig Gezelschap (NOG). Maar verduurzamen kun je niet alleen, benadrukt Honings. “In mijn eentje kan ik wel afval gaan scheiden, maar als het proces erachter niet klopt, heeft dat weinig zin. Je hebt de hele lijn nodig.”

Dat juist de oogheelkunde zich met duurzaamheid bezighoudt, is niet zo vreemd. Staaroperaties behoren tot de meest uitgevoerde operaties wereldwijd en in Nederland, waarbij per patiënt een aanzienlijke hoeveelheid materiaal gebruikt en afval wordt geproduceerd.¹ “Denk aan afdekdoeken, verpakkingsmateriaal, jassen, handschoenen en mondkapjes”, aldus Honings. “Eigenlijk genereert bijna alles wat je voor en rondom de operatie nodig hebt afval.” Daar komt het energiegebruik van de operatiekamer nog bij. Ruimtes moeten worden geventileerd en gereinigd, en instrumenten gesteriliseerd. Bovendien reizen patiënten en medewerkers naar het ziekenhuis. De voetafdruk van een staaroperatie bestaat dus uit veel meer dan de inhoud van de afvalzak na afloop. Internationaal wordt hier inmiddels veel aandacht aan besteed. Zo beschrijft de European Society of Cataract and Refractive Surgeons (ESCRS) duurzaamheid als een belangrijk thema voor de toekomst van de oogheelkunde (tabel 1).^1-7

• De zorgsector veroorzaakt wereldwijd ongeveer 4,4% van broeikasgasemissies¹
  • • Als de sector een land zou zijn, zou deze tot de 5 grootste uitstoters behoren²
• Vooral de operatiekamer (OK) heeft een grote milieu-impact door het omvangrijke gebruik van energie en wegwerpmaterialen^3-5
  • • OK’s gebruiken per oppervlakte-eenheid ongeveer 3 tot 6 keer zoveel energie als andere delen van het ziekenhuis en produceren ongeveer 20-30% van het ziekenhuisafval⁶
• Binnen de oogheelkunde biedt met name de grote schaal waarop cataractchirurgie wordt uitgevoerd kansen om materiaalgebruik, afval en CO₂-uitstoot te verminderen^1,7

Tabel 1: De klimaatimpact van de zorg^1-7

 

Staaroperaties onder de CO₂-loep

In Maastricht werd de voetafdruk van staaroperaties concreet onderzocht. Honings werkte mee aan een analyse waarin de CO₂-uitstoot van immediate sequential bilateral cataract surgery (ISBCS) werd vergeleken met delayed sequential bilateral cataract surgery (DSBCS). Bij ISBCS worden beide ogen tijdens één bezoek geopereerd (als 2 strikt gescheiden procedures) terwijl bij DSBCS de operatie van het tweede oog op een later moment plaatsvindt. De berekende voetafdruk bedroeg 39,89 kg CO₂-equivalent voor DSBCS tegenover 31,73 kg voor ISBCS. Bilaterale chirurgie op één dag ging daarmee in deze analyse gepaard met een 25% lagere totale CO₂-uitstoot.⁸ “Je zou misschien denken dat deze ‘winst’ vooral in de materialen zit, maar die zijn voor beide ogen grotendeels opnieuw nodig”, stelt Honings. “De grootste winst bleek in het transport te zitten. De patiënt hoeft niet 2 keer naar het ziekenhuis te komen.” In de analyse vormden reisbewegingen bij DSBCS naar schatting 31% van de totale uitstoot, gevolgd door afvalmanagement (30%), materialen (24%) en gebouw-gebonden emissies (11%).⁸ De onderzoekers benadrukten overigens dat de resultaten locatie gebonden zijn en niet zonder meer naar andere ziekenhuizen kunnen worden geëxtrapoleerd. Voor Honings illustreert het onderzoek vooral dat duurzaamheid breder moet worden bekeken dan afval alleen. “We zien een afvalberg en die is heel tastbaar. Maar vervoer, energie en de organisatie van zorg tellen net zo goed mee.”

Eerst weigeren en verminderen

Dat neemt niet weg dat juist op de OK veel winst te behalen valt door kritisch naar materialen te kijken. De Maastrichtse aanpak sluit aan bij de bekende principes reduce, reuse en recycle, waarbij voorkomen en verminderen vooropstaan. “Bij ieder product kun je jezelf afvragen: hebben we dit werkelijk nodig?”, zegt Honings. “Kunnen we met minder materialen werken? Kunnen we pakketten zo uniform mogelijk maken? En kunnen we voorkomen dat er iedere keer losse dingen worden opengetrokken die uiteindelijk ongebruikt worden weggegooid?” In de door MUMC+ gepresenteerde analyse worden verschillende concrete mogelijkheden genoemd: het verkleinen van tafel- en ooglakens, beperken van aantallen gaasjes, speertjes, spuiten en kommetjes, verminderen van de diversiteit aan instrumenten en waar mogelijk hergebruik. Ook het uitschakelen van luchtbehandeling wanneer een OK niet wordt gebruikt, herinvoering van textiel en het achterwege laten van bijvoorbeeld patiëntjasjes, slofjes en bepaalde disposable materialen worden als mogelijkheden genoemd. Het NOG heeft inmiddels een uitgebreide toolkit met best practices, onder meer voor, afvalscheiding, oogverbanden, oogmedicatie, intravitreale injecties en zorg op afstand. “Het gaat vaak helemaal niet om spectaculaire veranderingen”, benadrukt Honings. “Begin klein. Als je vervolgens merkt dat iets prima werkt met minder materiaal, gaan mensen vanzelf verder denken: hebben we dit andere product dan eigenlijk nog wel nodig?”

Disposable niet altijd fout

Tegelijkertijd waarschuwt Honings voor al te eenvoudige vuistregels. Herbruikbaar is niet onder alle omstandigheden per definitie duurzamer of praktischer. “Wij hadden bijvoorbeeld heel fragiele pincetten die bij herhaalde sterilisatie regelmatig beschadigd raakten. Dan moet je je afvragen of hergebruik in die specifieke situatie daadwerkelijk de beste oplossing is.” Een disposable instrument kan dan een verdedigbare keuze zijn, mits ook naar de achterkant van de keten wordt gekeken. MUMC+ werkt daarom met de industrie aan recycling van gebruikte instrumenten en materialen. “Disposable voelt binnen duurzaamheid soms bijna als vloeken in de kerk”, lacht Honings. “Maar je moet naar de totale cyclus kijken. Als je voor disposable kiest, probeer er dan wel voor te zorgen dat het materiaal wordt ingezameld en opnieuw als grondstof kan dienen.” Ook bij aanbestedingen merkt zij verandering. Duurzaamheid weegt steeds nadrukkelijker mee naast kwaliteit, veiligheid en prijs. “Daarmee geef je ook de industrie een prikkel. Fabrikanten weten dat ziekenhuizen willen weten hoe iets geproduceerd en verpakt wordt en wat er na gebruik mee gebeurt.”

Veiligheid blijft de grens

Een terugkerend spanningsveld is de regelgeving rond infectiepreventie en medische hulpmiddelen. Internationale voorbeelden laten zien dat cataractchirurgie met aanzienlijk minder materiaal kan worden uitgevoerd. Onderzoek van Thiel et al. vond bijvoorbeeld grote verschillen in de milieu-impact van cataractchirurgie tussen het Verenigd Koninkrijk en India.⁹ Honings vindt zulke voorbeelden inspirerend, maar benadrukt dat praktijken niet simpelweg kunnen worden gekopieerd. “Patiëntveiligheid staat voorop. Tegelijkertijd mogen we wel blijven vragen waarom iets precies moet zoals we het altijd hebben gedaan. Is een bepaalde werkwijze aantoonbaar veiliger, of is het vooral historisch zo gegroeid?” Ook ogenschijnlijk kleine zaken kunnen daarbij optellen. “Waarom moet er bijvoorbeeld bij een intraoculaire lens een heel papieren informatiepakket zitten als dezelfde informatie veilig en toegankelijk via een QR-code beschikbaar kan zijn? Maar voor zulke veranderingen heb je ook regelgeving nodig die dat toestaat.”

Net als leren fietsen

Misschien is de grootste uitdaging uiteindelijk niet technisch, maar gedragsmatig. Een nieuwe afvalstroom, een aangepast operatiepakket of minder disposables betekent dat professionals routines moeten veranderen. “In het begin is er weerstand”, erkent Honings. “Mensen denken: dit betekent extra werk, of: ik doe het al jaren zo en het gaat toch goed? Dat is heel begrijpelijk.”

Binnen de afdeling Oogheelkunde van MUMC+ speelt het eigen green team daarom een belangrijke rol. Medewerkers brengen ideeën in, bekijken nieuwe richtlijnen en beoordelen welke initiatieven elders toepasbaar zijn. Ook ziekenhuisbreed worden ervaringen tussen green teams uitgewisseld. Dat past binnen het duurzaamheidsbeleid van MUMC+, dat zich heeft verbonden aan de Green Deal Duurzame Zorg 3.0. “Verduurzamen doe je nooit alleen”, zegt Honings. “Dat vind ik misschien wel het belangrijkste. Als mensen zelf met ideeën komen, gaat het leven. Dan wordt het niet iets wat van bovenaf wordt opgelegd.” Ze vergelijkt het met leren fietsen. “In het begin moet je bij iedere handeling nadenken. Zit het eenmaal in je systeem, dan gaat het vanzelf. Daar moeten we met duurzaamheid ook naartoe. Het moet gewoon onderdeel zijn van hoe we zorg leveren.”

Een internationale beweging

De ontwikkelingen in Maastricht staan niet op zichzelf. De ESCRS richtte in 2022 Young Ophthalmologists for Sustainability (YOFS) op, een internationaal netwerk gericht op onder meer afvalreductie, onderzoek, onderwijs en samenwerking. Het programma biedt concrete initiatieven voor de OK en stimuleert oogartsen om duurzaamheid onderdeel te maken van hun dagelijkse praktijk. Voor Nederlandse oogartsen is daarnaast de NOG-commissie Duurzaamheid belangrijk. Deze commissie wil processen binnen de Nederlandse oogheelkundige praktijk verduurzamen en biedt via de toolkit concrete best practices. Honings hoopt vooral dat oogartsen die voorbeelden niet als eindpunt zien. Nieuwe technologie kan volgens haar weer nieuwe mogelijkheden creëren, bijvoorbeeld door diagnostiek en controles vaker op afstand uit te voeren. “Als patiënten voor een eenvoudige meting niet naar het ziekenhuis hoeven te reizen, kan dat opnieuw vervoer schelen. Ook kunstmatige intelligentie en thuismonitoring kunnen daarin in de toekomst een rol krijgen.” Haar boodschap is daarom vooral praktisch: kijk morgen eens kritisch naar het eigen zorgpad. “Je hoeft niet in één keer de hele oogheelkunde te veranderen. Kijk naar wat je gebruikt, wat je weggooit en welke reisbewegingen je veroorzaakt. Vraag je af: kan dit anders? En deel goede ideeën vooral met elkaar.” Want uiteindelijk, zegt Honings, moet duurzaamheid geen afzonderlijk project blijven. “Ik hoop dat we over een paar jaar niet meer hoeven te zeggen: nu gaan we duurzaam werken. Dan moet het gewoon dé manier zijn waarop we werken.”

Wisseltrofee voor duurzame oogheelkunde

Shanna Honings ontving voor haar inzet dit jaar de wisseltrofee Duurzame Oogheelkunde van de NOG-commissie Duurzaamheid. Het NOG noemt daarbij expliciet haar bijdrage aan de implementatie van simultane bilaterale cataractchirurgie, het opzetten van een recyclingprogramma met de industrie en het delen van kennis via nationale en internationale congressen en online platforms.

Zelf ziet Honings de prijs nadrukkelijk als teamprestatie. “Het is natuurlijk ontzettend leuk dat ik hem krijg. Maar ik heb meteen gezegd: deze prijs is voor iedereen die hier iedere dag mee bezig is. We doen dit samen.” De trofee helpt bovendien om het onderwerp zichtbaar te maken. “Mensen zien hem en vragen: wat is dat? Dan heb je meteen een gesprek over duurzaamheid. Op die manier werkt zo’n prijs ook weer als aanjager.”

Benieuwd hoe het MUMC+ duurzaamheid in de praktijk brengt? Bekijk het hier!

Referenties:

1. Chang DF. Tackling the challenge of needless surgical waste in ophthalmology. Cataract Refract Surg. 2023;49:333-38.
2. Buchan JC, Thiel CL, Steyn A, et al. Addressing the environmental sustainability of eye health-care delivery: a scoping review. Lancet Planet Health. 2022;6:e524-e34.
3. Eckelman MJ, Sherman J. Environmental Impacts of the U.S. Health Care System and Effects on Public Health. PLoS One. 2016;11:e0157014.
4. Ip VHY, Shelton CL, Zimmermann GL. Promoting practice change towards environmentally sustainable health care: more than meets the eye. Can J Anaesth. 2023;70:295-300.
5. Wu S, Cerceo E. WU Sustainability initiatives in the operating room. Jt Comm J Qual Patient Saf. 2021;47:663-72.
6. American Society of Anesthesiologists. Greening the Operating Room (OR) and Perioperative Arena.
7. Winklmair N, Kieselbach G, Bopp J, et al. Potential environmental effect of reducing the variation of disposable materials used for cataract surgery. J Cataract Refract Surg. 2023;49:628-34.
8. Nuijts RMMA, Elferink SJ, Honings S, et al. The carbon footprint of cataract surgery in a Dutch University hospital. In press.
9. Thiel CL, Schehlein E, Ravilla T, et al. Cataract surgery and environmental sustainability: Waste and lifecycle assessment of phacoemulsification at a private healthcare facility. J Cataract Refract Surg. 2017;43:1391-98.