De lumbaalpunctie (LP) is een van de meest uitgevoerde handelingen binnen de neurologie. De procedure is gestandaardiseerd en veilig, maar vaak staan we niet stil bij het materiaalgebruik en de kosten. Tijdens een keuze coschap duurzaamheid in het St. Antonius Ziekenhuis bracht Wout Voorderhaak samen met het Green Team Neurologie de milieu-impact van de LP in kaart. Zijn onderzoek laat zien dat aanzienlijke besparingen mogelijk zijn zonder concessies te doen aan patiëntveiligheid of kwaliteit van zorg.
Variatie in de praktijk
Een korte vragenlijst onder neurologen en assistenten uit verschillende ziekenhuizen (n = 15) laat zien dat er in de praktijk variatie bestaat tussen instellingen en artsen bij het uitvoeren van een LP. Deze verschillen zijn vaak gebaseerd op opleidingsplaats en lokale routines. Juist bij een veelvoorkomende handeling zoals de LP kan het heroverwegen van deze routines leiden tot minder materiaalgebruik, afval, CO₂-uitstoot en kosten. Wij stellen drie eenvoudige aanpassingen voor om de procedure groener en efficiënter uit te voeren:
-
No risk, no glove
Het is niet nodig om voor het ontsmetten van de huid onsteriele handschoenen te gebruiken (voorafgaand aan het creëren van een steriel veld). In deze fase is er doorgaans geen risico op contact met lichaamsvloeistoffen. Het principe ‘no risk, no glove’ geldt hierbij: onsteriele handschoenen zijn alleen nodig bij patiënten in isolatie, bij contact met lichaamsvloeistoffen of niet-intacte huid, of bij het klaarmaken van medicatie. Door onsteriele handschoenen achterwege te laten besparen we afval, CO2 en geld.
-
Het celstofmatje: onnodig
Een ander onderdeel van de standaardprocedure is het gebruik van een absorberend celstofmatje onder de patiënt. In de praktijk wordt er bij een reguliere lumbaalpunctie zelden een dermate grote hoeveelheid vloeistof verloren die het gebruik van het celstofmatje rechtvaardigt (vochtverlies > 200 ml). Een praktisch alternatief is het benutten van de verpakking van de steriele handschoenen om enkele druppels bloed en/of liquor op te vangen. Hiermee kan per punctie circa 117 gram CO2-uitstoot worden bespaard. Indien er toch meer dan enkele druppels bloed of liquor vrijkomen, kan een klein gaasje worden gebruikt om dit op te vangen.
-
Lidocaïne: een optie
In sommige ziekenhuizen wordt routinematig lokale verdoving van de huid met lidocaïne voorafgaand aan een lumbaalpunctie toegepast en aangeleerd aan nieuwe collega’s. Het is niet goed onderzocht hoe effectief huidverdoving met lidocaïne is voor pijnverlichting bij een LP. Hoewel huidverdoving met lidocaïne voor sommige patiënten een LP zou kunnen vergemakkelijken, heeft het standaard gebruik van lidocaïne en naalden ook belasting op het milieu, en zal ook niet voor alle patiënten bijdragend zijn.
Voor patiënten die zeer frequent LP’s dienen te ondergaan, bijvoorbeeld bij hematologische aandoeningen, is lokaal besloten om de huid wel standaard te verdoven voor het inbrengen van de introducer, om de kans op eventueel ongemak en prikangst bij patiënten zo veel mogelijk te verlagen.
Door niet meer standaard huidverdoving met lidocaïne toe te passen, wordt naast materiaal en CO₂-uitstoot ook tijd en geld bespaard. Voor de toekomst wordt gekeken naar alternatieven om ook de belasting voor patiënten te verminderen, zoals gebruik van een virtual reality (VR-)bril tijdens de procedure.
Duurzame zorg vraagt professionele afweging
Duurzamer werken betekent niet minder zorgvuldig werken, maar met een kritische blik kijken naar welke stappen daadwerkelijk bijdragen aan de kwaliteit van zorg. Om een medische handeling te verduurzamen zijn complexe innovaties of nieuwe technologieën niet altijd nodig. Het echte werk zit in het loslaten van oude routines. Kleine aanpassingen kunnen een relevante bijdrage leveren aan het verkleinen van de ecologische voetafdruk als ze op grote schaal worden toegepast. Genoemde veranderingen zijn inmiddels opgenomen in ons nieuwe protocol en kunnen samen naar schatting rond de € 26.000, 27 kg aan afval en 144 kg aan CO₂-uitstoot per jaar besparen in het St. Antonius Ziekenhuis.
Bronnen:
Meulen E van der. De weg naar een duurzame inzet van celstofmatjes in het UMCG. UMCG Nieuws; 29 oktober 2023. Geraadpleegd van https://nieuws.umcg.nl/w/de-weg-naar-een-duurzame-inzet-van-celstofmatjes-in-het-umcg.
Wernet G, Bauer C, Steubing B, et al. The ecoinvent database version 3 (part I): Overview and methodology. Int J Life Cycle Assess. 2016;21:1218–30. https://doi.org/10.1007/s11367-016-1087-8
UMC Utrecht. De blauwe fles en de blauwe handschoen. (n.d.). https://www.umcutrecht.nl/nieuws/de-blauwe-fles-en-de-blauwe-handschoen.
Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra. NFU-project disposables: Rapport duurzame zorg. 2024 https://www.greendealduurzamezorg.nl/files/rapport-nfu-project-disposables-20240813.pdf
Geene K. Universiteit Groningen. Comparative Life Cycle Assessment of absorbent underpads. Student thesis on medical disposables and sustainability. (n.d.). https://fse.studenttheses.ub.rug.nl/30718/7/Deelbare%20versie.pdf.
De Groene IC. Best practice – Absorberende matten. 2024 https://degroeneic.nl/wp-content/uploads/2024/07/Best-Practice-Absorberende-Matten-maart-2024.pdf
AMR Zorgnetwerk EZ. Green Team infographic HANDSCHOENEN [Infographic]. (n.d.). Geraadpleegd van https://www.amrzorgnetwerkez.nl/inhoud/uploads/Green-Team-infographic-HANDSCHOENEN-digitaal.pdf