Dr. J.J.F.M. (Joost) Smolders – neuroloog en hoofd van ErasMS, Rotterdam – is per 1 oktober jl. benoemd tot hoogleraar Multiple Sclerose en gerelateerde demyeliniserende ziekten aan de afdelingen Neurologie en Immunologie van het Erasmus MC. Smolders combineert klinische MS-zorg met wetenschappelijk onderzoek naar MS en vergelijkbare demyeliniserende aandoeningen bij volwassenen. “Ik wil me de komende jaren vooral verder verdiepen in de biologische mechanismen achter deze ziekten. Vooral de gestage achteruitgang van mensen met MS is een essentieel aspect daarvan.”
Smolders heeft geneeskunde gestudeerd in Maastricht. Hij kwam daar rond 2005 terecht bij MS-deskundige prof. R.R.M. (Raymond) Hupperts om onderzoek te gaan doen naar multipele sclerose. “Ik had tijdens de coschappen enkele MS-patiënten gezien en ook inspirerende colleges over de ziekte gehad. Ik was daardoor geboeid geraakt door het ziektebeeld. Ik ben uiteindelijk bij prof. Hupperts promotieonderzoek gaan doen, met name naar de rol van vitamine D bij MS.”
Hersenweefsel
Na zijn promotieonderzoek ging Smolders postdoctoraal onderzoek doen bij het Nederlands Herseninstituut in Amsterdam, waar hij hersenweefsel van MS-patiënten bestudeerde. Van daaruit is hij gestart met de opleiding tot neuroloog, in het Canisius Wilhelmina Ziekenhuis in Nijmegen. “Tijdens die opleiding ben ik ook onderzoek blijven doen bij het Nederlands Herseninstituut, omdat ik het bestuderen van hersenweefsel ongelofelijk bijzonder vind.”
Na zijn opleiding in Nijmegen ging Smolders in 2019 naar Rotterdam. Dat hing samen met het overlijden van prof. R.Q. (Rogier) Hintzen, oprichter van het MS-centrum. “Dat centrum timmert flink aan de weg wat betreft MS. Het is boeiend dat we dat op onze eigen manier kunnen doen, met onze eigen kijk op de ziekte. Het Nederlandse MS-landschap functioneert erg goed en werkt goed samen, met als meerwaarde dat iedereen eigen vraagstellingen heeft wat betreft zorg en onderzoek. Zo kun je ook van elkaar leren. Wij zijn bijvoorbeeld voor vroege inzet van hoog-effectieve ziektemodulerende therapieën. Daarmee hebben we een sterke positie in het nationale en internationale veld.”
Leerzaam
Naast zijn onderzoek vindt Smolders het contact met patiënten in de spreekkamer leuk en boeiend. Dat contact heeft volgens hem een belangrijk doel: spreken met patiënten over hun ziekte is heel leerzaam. “Het zet je aan het denken over hoe je iemand zou kunnen behandelen. Dat heeft een belangrijke wisselwerking met hoe je in het laboratorium biologisch de ziekte probeert te begrijpen. Het team in ons MS-centrum is een gevarieerde groep van onder andere neurologen, immunologen, een kinderneuroloog en onderzoekers. De hechte samenwerking tussen iedereen is erg bepalend voor ons onderzoeksprogramma.”
Enkele doorbraken
De behandelmogelijkheden voor MS zijn nu uitgebreider dan aan het begin van deze eeuw. Toen waren veel patiënten nog afhankelijk van een rolstoel, terwijl de situatie nu beter is voor veel mensen. Maar niet voor iedereen: de gestage achteruitgang van een patiënt is meestal nog steeds niet te stoppen. In een recente studie voor de Hersenbank heeft Smolders weer eens veel verhalen gelezen van donoren, om die te kunnen koppelen aan hun pathologie. “Het ziektebeloop in die verhalen was anders dan wat we tegenwoordig zien. Maar we zijn er nog lang niet. Er zijn wel verschillende doorbraken geweest, zoals het beter kunnen behandelen van aanvallen van MS en van afwijkingen op een MRI-scan. Met name die twee aspecten reageren heel goed op de huidige medicatie. Maar desondanks is er bij een deel van de patiënten een langzame achteruitgang. Vroeger dachten we dat dat progressieve MS was bij mensen die al lang MS hebben. Maar de achteruitgang zien we bij veel patiënten. Kennelijk hoort het bij de fundamentele biologie van de ziekte. Die kennis is van invloed op het onderzoek.”
Ook kennis over de genetische achtergrond van MS noemt Smolders als een doorbraak. Dat geeft een breder beeld van de ziekte. “In 2023 hebben we de eerste veelvoorkomende genetische variatie ontdekt die bij MS vrijwel zeker een effect heeft op de achteruitgang. Dus ook dat deel van de biologie krijgen we beter in beeld. Daarnaast krijgen we meer inzicht in afwijkingen in het afweersysteem in de hersenen van mensen met MS. Zo weten we nu beter welke T- en B-cellen in de hersenen aanwezig zijn bij MS. Ook dat heeft de kijk op de biologie van MS veranderd en zal bijdragen aan het begrijpen en behandelen van de ziekte.”
Essentie
De benoeming tot hoogleraar is nog vers. Smolders voelt zich vereerd dat hij binnen het onderzoeksinstituut aan de opdracht van de leerstoel mag blijven werken. De komende tijd gaat hij nadenken over zijn oratie. Heeft hij al een boodschap in gedachten? “Nog niet concreet, maar het zal vooral gaan over wat mij het meeste boeit en stuurt wat betreft multipele sclerose. Dat is niet alleen dat ik zelf patiënten zie en spreek, maar ook dat ik hersenweefsel bestudeer en zo in de biologie duik. En ook dat ik samenwerk met mensen uit allerlei disciplines. Samen denken we na over wat precies de kern is van de ziekte.”
Die essentie van MS ligt volgens Smolders vooral bij één aspect: de gestage achteruitgang van de patiënt en diens functioneren. Dat ziet hij in het laboratorium in de biologie en hoort hij in de verhalen van patiënten. “Voor veel mensen met MS is dat wat hen als persoon het meest raakt. Dus dat stukje van MS is erg betekenisvol. Ik denk dat onderzoek naar de biologie van die achteruitgang de belangrijkste opdracht is voor de komende jaren. Via mijn leerstoel wil ik daar een bijdrage aan leveren. Het is van grote betekenis als we op een stukje biologie uitkomen waarmee we de achteruitgang echt kunnen doorgronden en er met medicatie iets aan kunnen doen. Het zou mooi zijn als ik dat met mijn oratie aan anderen kan meegeven.”
ECTRIMS
Joost Smolders bezocht eind oktober de bijeenkomst van ECTRIMS (European Committee for Treatment and Research in Multiple Sclerosis) in Toronto, Canada. Meerdere van zijn postdoc onderzoekers hebben daar een voordracht gegeven, met name over de biologie achter MS zoals B- en T-cellen en antistoffen. Ook de pathologie kwam aan bod, evenals onderzoek en behandeling van neuromyelitis optica-spectrumziekten, waar in Rotterdam eveneens onderzoek naar wordt gedaan. “De leukste verhalen voor mijzelf op de ECTRIMS gingen over biologische studies die essentieel zijn om een ziekte beter te begrijpen. Ik hoorde dit jaar weer een aantal pareltjes. Een Amerikaanse neuroloog met wie ik veel samenwerk vertelde bijvoorbeeld dat een CMV-infectie een belangrijke rol kan spelen in het ontstaan van de zeldzame demyeliniserende ziekten. In Rotterdam werken we ook vanuit de gedachte dat MS een zeldzame complicatie is van een infectie met het Epstein-Barr-virus. Dat raakt de essentie van de oorsprong van een ziekte, en dat vind ik erg boeiend.”