Van leefstijlfactoren zoals stress, slaap, voeding en gewicht bestaat het vermoeden dat zij een rol kunnen spelen bij huidziekten. Reden voor de Nederlandse Vereniging voor Dermatologie en Venereologie (NVDV) om het bewijs hierover te bundelen in 2 nieuwe richtlijnmodules voor psoriasis en eczeem.1 Dermatoloog dr. E.A. (Liesbeth) van der Rhee werkte eraan mee. “Iedere huisarts krijgt vragen over wat patiënten zelf kunnen doen.”
Een verbroken relatie, ineens de huur alleen moeten betalen, een paar kilo erbij en ja hoor: natuurlijk ook een opvlamming van de psoriasis. Patiënt Ayla (31) baalt als een stekker. Ze vraagt of zij zelf iets kan doen: op Instagram ziet zij bijvoorbeeld filmpjes waarin influencers beloven dat ze kan afvallen en een gladde huid kan krijgen dankzij supplementen. Maar die zijn zo duur. “Dermatologen en huisartsen krijgen veel vragen over leefstijl van patiënten met huidziekten”, vertelt Van der Rhee, dermatoloog met aandachtsgebied psoriasis, werkzaam in de Mauritskliniek in Utrecht. “We zien ook een enorme toename van kennis, al is die niet altijd gegrond. Dat was voor de NVDV de aanleiding om een richtlijn op te stellen. Zo kunnen artsen vanuit onze medische professie onderbouwd adviseren over wat er wel en niet bekend is.”
Investeren aan de voorkant
Haar belangstelling voor leefstijl en voor huidziekten ontstond al vroeg. “Op heel jonge leeftijd kwam ik een keer thuis onder de uitslag en blaren. Bij mij thuis schrokken ze enorm en de huisarts verwees ons naar de dermatoloog. Die keek en sprak de magische woorden: ‘Dit is fytofotodermatitis.’ Ik was in de berenklauw gevallen. Op dat moment kwam het eerste besef over wat huidziekten kunnen doen met je omgeving. Later zag ik dat ook bij bijvoorbeeld mensen met acne. Omdat ik niet meteen aan geneeskunde kon beginnen, heb ik eerst gezondheidswetenschappen gestudeerd en ook een opleiding tot leefstijlcoach gevolgd. Die blik op preventie en het effect van leefstijl op verschillende aandoeningen heb ik altijd gehouden.”
Binnen haar aandachtsgebied psoriasis komen die 2 werelden samen. “We zien psoriasis tegenwoordig niet meer alleen als een huidziekte, maar als een ontstekingsziekte van het lichaam met een uiting op de huid. Hoe hoger de ontstekingsgraad in het lichaam, hoe ernstiger de psoriasis zich vaak uit. De ziekte heeft daarbij een grote psychosociale impact: mensen ervaren vaak stigma, blijven binnen en hebben soms moeite met relaties, sociale activiteiten en werk. Bij mensen met ernstige psoriasis of psoriasis met comorbiditeit komt depressie vaker voor.”
Een chronisch verhoogde ontstekingsgraad hangt bovendien samen met een hoger risico op comorbiditeiten waaronder hypertensie, type 2-diabetes, hart- en vaatziekten en artritis psoriatica. Van der Rhee: “De Amerikaanse onderzoeker David Furman laat zien dat onder meer lichamelijke inactiviteit, obesitas, ongezonde voeding, stress en slaapstoornissen de systemische ontstekingsactiviteit kunnen verhogen.3 Investeren ‘aan de voorkant’, in leefstijlverandering, kan dus veel opleveren.”
Leefstijlonderzoek
De richtlijn bevestigt vooral het belang van de algemene leefstijladviezen. “Een hobbel bij leefstijlonderzoek is dat het niet altijd tot harde conclusies leidt”, vertelt Van der Rhee: “Leefstijl is multifactorieel: als iemand gezond eet maar toch slecht slaapt of stress heeft, blijft de ontstekingsgraad verhoogd.” Toch zijn er wel specifieke aanbevelingen te geven: “Als iemand met psoriasis overgewicht heeft en het lukt om gewicht te verliezen, zie je vaak dat dit rechtstreeks effect heeft op de ernst van de ziekte. Datzelfde geldt voor stoppen met roken, zeker bij psoriasis palmoplantaris. Dit zijn goede voorbeelden van hoe één leefstijlfactor veel kan doen voor de mate waarin iemand klachten ervaart.”
Over voeding of bewegen is de richtlijn minder expliciet. “Er zijn nog weinig goede studies naar gedaan. Voor reumatoïde artritis bestaan verschillende wetenschappelijk onderbouwde leefstijlprogramma’s, bijvoorbeeld ‘Plants for Joints’, maar voor een huidziekte als psoriasis hebben we dat nog onvoldoende. Wel kunnen we aansluiten bij voedingsadviezen die gelden voor andere inflammatoire aandoeningen en voor de preventie van hart- en vaatziekten. Denk aan een anti-inflammatoir dieet zoals het mediterrane dieet. Ook voor bewegen kunnen we bestaande adviezen volgen.”
Signaalfunctie
De huisarts hoeft de leefstijlverandering meestal niet zelf te begeleiden, maar vervult vaak wel een belangrijke signaalfunctie. “Juist de huisarts kent de patiënt vaak langer en beter dan de dermatoloog en weet wat er speelt. De huisarts heeft zicht op comorbiditeit en ziet of verergering te maken heeft met een ‘life event’. Een persoonlijk verlies of financiële zorgen kunnen leiden tot slaapproblemen, gewichtstoename of minder bewegen. De storm waar iemand soms doorheen gaat kun je niet veranderen, maar met leefstijl kun je wel kijken hoe je de gevolgen voor de gezondheid kunt beperken.”
Hoe is leefstijl te bespreken zonder dat de patiënt, die toch al vaak stigma ervaart, het gevoel krijgt verantwoordelijk te zijn voor de ziekte? “Dat hangt erg van de persoon af. Vaak komt de motivatie vanuit de patiënt: ik denk dat iedere huisarts wel vragen krijgt van patiënten over wat zij zelf kunnen doen. Maar er is ook een groep die weinig ziektelast ervaart. Benoem het dan neutraal en stel een open vraag. Bijvoorbeeld wat de psoriasis met iemand doet en hoe iemand denkt over de invloed van leefstijl. Je kunt de motivatie hierdoor prikkelen.”
Het Leefstijlroer is vervolgens een handig hulpmiddel om te kijken met welke pijler iemand als eerste aan de slag wil, bijvoorbeeld voeding, middelengebruik, beweging of ontspanning.4 “Vanuit die hulpvraag kun je vervolgens samen beslissen of iemand daar zelf aan gaat werken, begeleiding wil van de POH, diëtist, fysiotherapeut, leefstijlcoach of psycholoog, of baat heeft bij een gecombineerde leefstijlinterventie.” Verder smaakt een eerste succesvolle stap vaak naar meer. “Een patiënt die begint met alcohol te laten staan, kan daardoor beter gaan slapen en vervolgens gemotiveerd raken om af te vallen. Maar elke stap is er één: perfectie is niet het doel.”
Geen wondermiddel
Leefstijl is geen panacee, waarschuwt Van der Rhee: “Niet alles is met leefstijl te behandelen. Bij psoriasis – en ook huidaandoeningen als eczeem of acne – speelt genetische kwetsbaarheid een belangrijke rol. Leefstijl kan die kwetsbaarheid niet wegnemen, maar een leefstijlaanpassing kan wel invloed hebben op de ernst en de uitingsvorm van de ziekte. En net zo belangrijk: de kans verkleinen op andere chronische ziekten.”
Tot slot waarschuwt ze dat leefstijl haalbaar en toegankelijk moet blijven. “Het begint vaak met kleine, goedkope oplossingen. Ik zou patiënt Ayla bijvoorbeeld geen dure supplementen aanraden, maar wandelen. Dat helpt bij bewegen, ontspannen, beter slapen en kost niets.”
De nieuwe richtlijnmodules ‘Leefstjil bij psoriasis’ en ‘Leefstijl bij eczeem’, toegevoegd aan de richtlijnen ‘Psoriasis’ en ‘Constitutioneel eczeem’, zijn te vinden op de website van de Federatie Medisch Specialisten (FMS).1,2
Voor de praktijk:
- Benoem leefstijl bij iedere patiënt met psoriasis of een andere chronische huidaandoening op een open, neutrale manier.
- Vraag bijvoorbeeld hoe iemand denkt over leefstijl en de invloed die dit heeft op de huidziekte.
- Bespreek bij psoriasis vooral overgewicht, roken en overmatig alcoholgebruik.
- Gebruik het Leefstijlroer om samen een haalbare eerste stap te kiezen.
- Verwijs zo nodig naar de POH, diëtist, fysiotherapeut, leefstijlcoach of psycholoog.
Referenties:
- https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/psoriasis/startpagina_-_psoriasis2.html
- https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/constitutioneel_eczeem/startpagina_-_constitutioneel_eczeem.html
- Furman D, Campisi J, Verdin E, et al. Chronic inflammation in the etiology of disease across the life span. Nat Med. 2019 Dec;25:1822-32.
- Arts en Leefstijl. Leefstijlroer: handvatten om de juiste koers te bepalen