Naar vaccins tegen tekenoverdraagbare ziekten wordt veel onderzoek gedaan. In de onderzoeken waarop bioloog Jos Trentelman en internist-infectioloog Michelle Klouwens in 2023 promoveerden, hebben ze twee onderzoekslijnen bestudeerd: antitekenvaccins en vaccins gericht op de bacterie Borrelia burgdorferi zelf. De tweede is op korte termijn het meest kansrijk, concluderen ze. Maar het is waardevol dat naar beide nu vervolgonderzoek plaatsvindt.
Het aantal gevallen van ziekte van Lyme neemt toe in Nederland. Onderzoek van het RIVM wijst uit dat circa 1 op de 5 teken de Borrelia burgdorferi-bacterie draagt die deze ziekte bij de mens veroorzaakt. En dat zich jaarlijks zo’n 27.000 nieuwe gevallen voordoen. Vroege verwijdering van de teek die zich in de huid van de patiënt heeft genesteld blijft cruciaal als preventie. Maar het is logischer dat daarnaast ook veel aandacht bestaat voor onderzoek naar vaccins. Aan de ene kant gaat de belangstelling hierbij uit naar antitekenvaccins. Aan de andere kant naar vaccins tegen de bacterie zelf.
Antitekenvaccins
Antitekenvaccins zijn vaccins die tot doel hebben te voorkomen dat teken kunnen aanhechten of voeden. Daardoor wordt transmissie van pathogenen voorkomen. Voor deze vaccins wordt met name gekeken naar het tekenspeeksel. Dit bevat een complexe mix van eiwitten die onder andere bloedstolling tegengaan en het immuunsysteem van de gastheer onderdrukken. Het gevolg hiervan is dat de teek langer kan zuigen en daarmee pathogenen gemakkelijker overdraagt. Een vaccin tegen deze speekseleiwitten zou dus een interessante optie zijn in de strijd tegen de ziekte van Lyme. De veelheid aan betrokken speekseleiwitten maakt het echter problematisch om te kunnen vaststellen specifiek welke speekseleiwitten of combinaties daarvan het meest veelbelovend zijn, concluderen Trentelman en Klouwens. “Het zijn er simpelweg heel veel”, zegt Klouwens. “Bovendien zijn er eiwitten die andere functies hebben of waarvan de functie in de loop van de tijd kan veranderen. 1 eiwit uitschakelen is vaak niet effectief, omdat andere eiwitten dan de functie daarvan kunnen overnemen of alsnog voor transmissie kunnen zorgen. De verwachting is dan ook dat een antitekenvaccin multivalent zal moeten zijn.”
Trentelman: “Om het nog wat concreter te maken: er zijn zo’n 1.000 speekseleiwitten en van veel daarvan weten we niet wat ze doen. Veel van de eiwitten die in tekenspeeksel zitten, zijn bovendien door de samenstelling ervan moeilijk recombinant te maken. Maar we komen nu wel in een nieuw tijdperk waarin proteomics, AI en alphafold een rol spelen in onderzoek. Tot nu toe nog allemaal in de fase van muismodellen, maar wel interessant.”
Afstoten of attenderen
In theorie zou een vaccin tegen speekseleiwitten de teek vroeg na de initiële beet af moeten laten stoten. Of door middel van jeuk bij de tekenbeet de mens moeten attenderen op de teek waardoor deze sneller opgemerkt en verwijderd wordt. Dit fenomeen zie je ook bij mensen die vaker zijn gebeten door teken en daarmee een bepaalde vorm van immuniteit lijken te hebben opgebouwd. Er bestaat onderzoek waaruit naar voren komt dat deze mensen ook een lager risico hebben op de ziekte van Lyme. Daarmee zou zo’n vaccin mogelijk niet alleen beschermen tegen lyme, maar ook tegen andere tekenoverdraagbare ziekten.
Er is nog veel ontbrekende kennis, concludeert Trentelman. “Er zijn ook nog geen safety studies gedaan naar mogelijke vaccins tegen speekseleiwitten. De beschikbare onderzoeken bevinden zich nog steeds in de preklinische fase waarin wordt gekeken welke combinatie van eiwitten het meer veelbelovend is. Over de vraag welke bijwerkingen een hierop gericht vaccin zou kunnen hebben, valt dus nog niets te zeggen.”
Gericht op Borrelia
In de tweede onderzoekslijn – vaccins die gericht zijn op Borrelia zelf – tonen preklinische studies gedeeltelijke maar significante bescherming tegen transmissie, bij gebruik van outer membrane vesicles (OMV’s) van andere bacteriën als adjuvant, gecombineerd met recombinante Borrelia-eiwitten zoals OspA. “Van OMV’s weten we dat ze effectief zijn, omdat ze al klinisch worden toegepast in andere vaccins”, zegt Klouwens. “En OspA is het enige target-eiwit dat succesvol in vaccins is toegepast. Helaas is het vanwege de vermeende bijwerking auto-immuunartritis een aantal jaar geleden van de markt gehaald.” Trentelman: “Voor het daadwerkelijk optreden van die bijwerking is nooit enig bewijs gevonden. Maar de discussie erover deed zich voor in de tijd waarin ook onterecht een relatie werd gelegd tussen aluminium en autisme. De fabrikant trok het middel dus terug. De effectiviteit ervan is echter duidelijk, dus gelukkig zijn er nieuwe OspA-kandidaten.”
De veiligheid van toepassing in vaccins die gericht zijn op Borrelia zelf is inmiddels aangetoond in fase II-studies. “Daarom lopen er nu ook fase III-studies, ook met multivalente vaccins”, zegt Klouwens. “Het idee is dat klinische toepasbaarheid zeker mogelijk gaat zijn.” Trentelman: “Al dit jaar zullen data uit onderzoeksresultaten worden voorgelegd aan de Food and Drug Administration en de European Medicines Agency, om te zorgen dat een vaccin beschikbaar kan komen. Hoe snel dit dan beschikbaar zal zijn, hangt daarna natuurlijk nog steeds af van de beschikbare productiecapaciteit bij de farmaceutische bedrijven en de plaats die Nederland in de lijn heeft.”
Brede dekking
“De uitdaging voor Borrelia-vaccins is dat op het noordelijk halfrond verschillende bacteriën binnen de Borrelia-familie voorkomen”, zegt Klouwens, “en binnen deze Borrelia-bacteriën ook weer verschillende serotypen die door verschillende Ixodes-teken worden overgedragen. Dat probleem is deels te ondervangen door een combinatie van meerdere serotypen die in het noordelijk halfrond het meest voorkomen in 1 vaccin te verwerken.”
Interessant is dat bij dit potentiële vaccin gebruikgemaakt wordt van 3 eiwitten met 6 serotypen. “Een bredere dekking dus dan bij eerdere vaccins”, zegt Klouwens, “heel veelbelovend.” Ondertussen wordt ook gekeken naar verschillende platformen – DNA, RNA – en naar toevoeging van andere antigenen, om de mate van bescherming te versterken. “Combinatie van OspA met OspC bijvoorbeeld”, zegt Trentelman. “Ook is recent gepubliceerd over de optie van virale vectoren als platform, wat intranasale toediening mogelijk zou maken. Dit zou betekenen dat de patiënt niet hoeft te worden geprikt en dat is natuurlijk altijd een pré.”
Klouwens: “Ook wordt gekeken naar de vraag hoe langwerkend de immuniteit is die hiermee wordt geboden. Hoe langer hoe beter natuurlijk, zodat niet jaarlijks een herhaling nodig is. Ook dat zal de bereidheid tot vaccinatie ten goede komen. En het bespaart kosten. Die besparing zit niet alleen in het bieden van een vaccin dat langdurige immuniteit biedt. Maar ook in het werken met een vaccin dat een brede dekking biedt, zodat mensen niet voor elk pathogeen afzonderlijk hoeven te worden gevaccineerd.”
Dat deze optie voor vaccinatie nu voor de poort staat en de meest veelbelovende van de 2 lijkt, betekent niet dat verder onderzoek langs de lijn van antitekenvaccins niet meer interessant is. “Het blijft relevant, als je kijkt naar de hoeveelheid antigenen die er zijn”, zegt Trentelman.
Michelle Klouwens en Jos Trentelman zijn beiden in 2023 gepromoveerd op hun onderzoek naar vaccins ter preventie van de ziekte van Lyme. Klouwens werkt nu 3 dagen per week als internist-infectioloog bij Noordwest Ziekenhuisgroep in Alkmaar en daarnaast als onderzoeker op het gebied van ziekte van Lyme en hiv in het Amsterdam UMC. Trentelman werkt sinds kort als research director bij TropIQ Health Sciences in Nijmegen.