Zorgverleners bespreken seksualiteit nog onvoldoende en weinig systematisch, ondanks de duidelijke relatie met zowel kwaliteit van leven als soa-preventie. Een ontwikkelde en geëvalueerde trainingsinterventie biedt praktische handvatten voor een interdisciplinaire, meer gestructureerde benadering van dit essentiële maar onderbelichte thema.
Door de introductie van combinatie-antiretrovirale therapie (cART) is de levensverwachting van mensen met hiv de afgelopen decennia sterk gestegen. Hiv is nu een beheersbare chronische aandoening. De WHO stelde in 2016 doelen om de hiv-epidemie te stoppen, die in 2020 werden aangescherpt tot de 95-95-95-doelen voor 2025, gericht op het wereldwijd diagnosticeren van 95% van de hiv-positieve mensen, het bieden van effectieve behandeling aan 95% en virale onderdrukking bij 95% van de behandelden.
Persoonsgerichte zorg
Hoewel hiv-patiënten met de juiste zorg een bijna normale levensverwachting kunnen bereiken, blijven er gezondheidsproblemen die de kwaliteit van leven beïnvloeden, zoals hart- en vaatziekten, diabetes, depressie en relatieproblemen. Dit maakt het belangrijk om zorg niet alleen medisch maar ook persoonsgericht te maken, met aandacht voor de algehele levenskwaliteit. Seksualiteit speelt hierbij een sleutelrol, aangezien een hiv-diagnose de beleving van seksualiteit kan veranderen, wat seksuele en relatieproblemen kan veroorzaken.
In de hiv-zorg groeit de aandacht voor persoonsgerichte zorg, die naast medische behandeling ook gericht is op het verbeteren van het sociaal en psychologisch welzijn van patiënten. Het bespreekbaar maken van seksualiteit is een belangrijk aspect hiervan. Seksualiteit heeft niet alleen een fysieke dimensie, maar is ook nauw verbonden met mentale en sociale aspecten van het leven. Aangezien hiv vaak via seksueel contact wordt overgedragen, is het van groot belang om naast het verbeteren van de kwaliteit van leven ook preventieve maatregelen tegen seksueel overdraagbare aandoeningen te stimuleren. Dit geldt vooral voor mannen die seks hebben met mannen, een groep die vaker met hiv en andere soa’s wordt geconfronteerd.
Bespreekbaarheid
Uit onderzoek blijkt dat hiv-zorgverleners, zoals artsen en verpleegkundigen, vaak terughoudend zijn om seksualiteit bespreekbaar te maken tijdens routineconsulten. Dit onderzoek laat zien dat er aanzienlijke verschillen bestaan tussen zorgverleners in hoe zij omgaan met seksualiteit en seksueel risicogedrag. Verpleegkundigen voelen zich vaker verantwoordelijk voor het bespreken van seksualiteit en doen dit ook aanzienlijk vaker dan artsen. Echter, zelfs verpleegkundigen bespreken seksualiteit niet standaard, en de inhoud van het gesprek is vaak afhankelijk van de zorgverlener. Dit maakt duidelijk dat er meer structurele aandacht voor seksualiteit nodig is in hiv-consulten, zodat alle relevante aspecten van seksualiteit op een manier die aansluit bij de behoeften van de patiënt besproken worden.
Een van de belangrijkste factoren die de bereidheid van zorgverleners om seksualiteit bespreekbaar te maken beïnvloeden, is hun persoonlijke houding ten opzichte van het onderwerp. Daarnaast spelen barrières zoals schaamte, tijdsdruk en de veranderende rol van de verpleegkundige een grote rol in de mate waarin seksualiteit aan bod komt tijdens een consult. Verpleegkundigen geven aan dat ze zich verantwoordelijk voelen voor het bespreken van seksualiteit, maar ervaren ook dat er te weinig tijd is om het onderwerp grondig aan te kaarten. Verder ontbreekt het vaak aan duidelijke richtlijnen en een heldere taakverdeling tussen artsen en verpleegkundigen over wie welke aspecten van seksualiteit bespreekt.
Interdisciplinaire aanpak
Om deze belemmeringen te overwinnen en de frequentie en kwaliteit van gesprekken over seksualiteit te verbeteren, is het belangrijk om zorgverleners praktische handvatten te bieden. Trainingen die specifiek gericht zijn op het bespreekbaar maken van seksualiteit kunnen zorgverleners helpen om gemakkelijker het gesprek aan te gaan. Door een interdisciplinaire aanpak, waarin zowel artsen als verpleegkundigen betrokken zijn, kunnen alle relevante aspecten van seksualiteit bespreekbaar worden gemaakt. Dit vereist echter ook dat zorgverleners goed zijn voorbereid en beschikken over de nodige kennis en vaardigheden om seksualiteit effectief te bespreken.
Trainingsinterventie
In lijn met deze inzichten is er middels het gebruik van intervention mapping, een systematische methode om tot een interventie te komen, een trainingsinterventie hiervoor ontwikkeld. De training richt zich specifiek op het verbeteren van de kennis, attitude en vaardigheden van zorgverleners om seksualiteit vaker en effectiever bespreekbaar te maken tijdens routineconsulten. De pilot-evaluatie van deze training heeft positieve resultaten opgeleverd, met verbeteringen in de bereidheid van verpleegkundigen om seksualiteit aan te kaarten, evenals in hun kennis en houding ten opzichte van het onderwerp. Hoewel deze resultaten veelbelovend zijn, blijkt dat het ook essentieel is om artsen actief bij de training te betrekken, omdat sommige patiënten tijdens routineconsulten alleen door artsen worden gezien.
Integraal onderdeel
De bevindingen uit dit onderzoek bieden waardevolle inzichten voor de hiv-zorgpraktijk. Ze benadrukken het belang van een gestructureerde en systematische aanpak van het bespreken van seksualiteit en seksueel risicogedrag. Door zorgverleners te voorzien van de juiste kennis, vaardigheden en richtlijnen kan de zorg voor mensen met hiv verder worden verbeterd en kan seksualiteit als onderdeel van de kwaliteit van leven effectiever bespreekbaar worden gemaakt tijdens hiv-consulten. Het uiteindelijke doel is dat seksualiteit een integraal onderdeel wordt van de zorg voor hiv-patiënten, zodat zij niet alleen fysiek gezond blijven maar ook sociaal en psychisch kunnen floreren.
Seksenzorg
Het voltooien van mijn proefschrift heeft de wetenschappelijke basis gelegd, maar op veel manieren begint hier de echte reis. Nu is het tijd om mijn onderzoek tot leven te brengen en kennis om te zetten in betekenisvolle impact voor mijn patiënten met hiv.
In 2024 heb ik ze samen met twee collega’s Seksenzorg (www.seksenzorg.nl) opgericht, een platform dat gericht is op het verbeteren van de kwaliteit van seksuele gezondheidszorg. Tegelijkertijd heb ik samen met twee collega’s Karin Grintjes en Hans Erik, de pilottraining zoals beschreven in mijn proefschrift doorontwikkeld, aangepast, wat geresulteerd heeft tot een drieledig trainingsprogramma voor zorgprofessionals die werkzaam zijn op het gebied van hiv. De training bestond uit een podcastserie, een webinar en een praktische trainingsdag, die allemaal gefinancierd werden door externe subsidies en direct gebaseerd zijn op de bevindingen van mijn proefschrift. De nieuwe training werd in 2024 afgerond en wetenschappelijke geëvalueerd. Op dit moment wordt de interventie, op basis van wetenschappelijke evaluatie, verder verfijnd en uitgebreid.
Recent heeft een nieuwe doorontwikkeling plaatsgevonden, waarbij op 22 januari 80 verpleegkundigen en verpleegkundig specialisten uit verschillende specialismen, zowel uit de eerste als tweede lijn, de training hebben gevolgd. Hiermee wordt de training nu breder aangeboden: niet meer specifiek gericht op hiv-zorgverleners, maar op alle zorgprofessionals, ongeacht hun specialisatie.
[cursief]Suzanne de Munnik werkt momenteel als verpleegkundig specialist in het Catharina Ziekenhuis. Ze is vice-voorzitter bij de V&VN VS en een van de deelnemers van het LMNR programma 4.0. (Leadership Mentoring Nursing Research) die gestart is in januari 2026.
De Promotie
Suzanne de Munnik promoveerde op 5 november 2025 op het proefschrift ‘Sexual Health Counseling in daily practice: applying intervention frameworks and behavioral theory to increase and improve sexual health discussions’, aan de Universiteit te Utrecht.
Het onderzoek stond onder supervisie van promotoren prof. dr. J.B.F. de Wit, copromotoren dr. S.C.J.M. Vervoort, dr. C. den Daas en dr. H.S.M. Ammerlaan.