Verlaagt vaccinatie tegen gordelroos het risico op dementie?

Delen via:

Gordelroos (herpes zoster) ontstaat door reactivatie van het varicellazostervirus (VZV), hetzelfde virus dat waterpokken veroorzaakt en na een doorgemaakte infectie levenslang latent aanwezig blijft in zenuwweefsel. Ter preventie is vaccinatie beschikbaar, onder meer met het levend verzwakte Zostavax® (inmiddels grotendeels uitgefaseerd) en het recombinante, niet-levende Shingrix. De laatste jaren stapelt het bewijs zich op dat deze vaccinatie niet alleen herpes zoster voorkomt, maar mogelijk ook het risico op dementie verlaagt.

Wat begon als een toevallige observatie in cohortonderzoek, is inmiddels onderbouwd met een aantal sterk opgezette studies. Toch is voorzichtigheid geboden: geen van de beschikbare vaccins is geregistreerd voor preventie van dementie en bewijs uit prospectief gerandomiseerde studies ontbreekt vooralsnog.

De aanleiding is de zogeheten virale hypothese van dementie: neurotrope herpesvirussen, waaronder het varicellazostervirus (VZV), worden al langer in verband gebracht met neurodegeneratieve processen.1 Vaccinatie zou dat risico kunnen beperken doordat reactivatie van het virus wordt voorkomen, maar mogelijk ook via bredere, aspecifieke immuunmodulerende effecten die vaccins – met name levend verzwakte vaccins – kunnen hebben op het afweersysteem als geheel.

Pathofysiologie

Pathofysiologisch spelen drie mechanismen mogelijk een rol. VZV blijft na infectie latent in zenuwganglia die anatomisch verbonden zijn met de hersenen; bij reactivatie kan het virus lokale ontstekingsreacties in het brein uitlokken die lijken op processen zoals die zich voordoen bij de ziekte van Alzheimer. Daarnaast kan VZV-reactivatie bloedvatontsteking in de hersenen veroorzaken, met kleine herseninfarcten en verminderde doorbloeding tot gevolg – een bekende oorzaak van vasculaire dementie. Ten derde speelt mogelijk het amyloid-eiwit een rol: dit eiwit zou virussen kunnen binden als afweermechanisme, waardoor chronische virale prikkeling zou kunnen bijdragen aan de schadelijke amyloidophopingen die kenmerkend zijn voor alzheimer. De mogelijke pathofysiologische mechanismen zijn samengevat in figuur 1. De brede immuunstimulerende werking van levend verzwakte vaccins zou hier aanvullend beschermend kunnen werken, maar hard bewijs bij mensen ontbreekt nog; het gaat vooralsnog vooral om epidemiologische verbanden.1,2

Studies

Het overtuigendste epidemiologische bewijs komt niet uit klassieke cohortstudies, waarin de invloed van de ‘healthy vaccinee bias’ (mensen die zich laten vaccineren leven vaak toch al gezonder) moeilijk is uit te sluiten, maar uit zogeheten quasi-experimentele studies. De bekendste, gepubliceerd in Nature, maakte gebruik van een geboortedatumgrens in het vaccinatieprogramma van Wales: wie na 1 september 1933 geboren was, kwam in aanmerking voor het levend verzwakte vaccin Zostavax®, wie ervoor geboren was niet. Van de groep die net wel in aanmerking kwam, werd 47,2% gevaccineerd, tegen 0,01% van de groep die net te oud was – een vrijwel perfect ‘natuurlijk experiment’ dat confounding grotendeels uitsluit.

Over een follow-upperiode van 7 jaar was het risico op een nieuwe dementiediagnose in de gevaccineerde groep 3,5 procentpunt lager (95%-CI 0,6-7,1), oftewel een relatieve daling van 20% (95%-CI 6,5-33,4). Het effect was uitgesprokener bij vrouwen dan bij mannen.2 Een vergelijkbaar quasi-experimenteel ontwerp in Australië, gebaseerd op een leeftijdsgrens in plaats van een geboortedatum, liet een vergelijkbare bescherming zien.3

Omdat Zostavax® wereldwijd goeddeels is vervangen door het recombinante, niet-levende vaccin Shingrix, was de vraag of dat vaccin hetzelfde effect heeft. Een Amerikaanse studie die beide vaccins direct met elkaar vergeleek, vond dat Shingrix®-gebruikers 17% langer dementievrij bleven dan Zostavax®-gebruikers, omgerekend 164 dagen (95%-CI 124-202).4 Los daarvan lieten grote Amerikaanse verzekeringsdatabestanden, waaronder een ‘machine-learning’-gebaseerde cohortstudie en recente Medicare-analyse bij 65-plussers, zien, dat personen met 2 of meer doses Shingrix® een aanzienlijk lager risico op de diagnose dementie hadden dan mensen zonder vaccinatie.5,6,7

Aanvullend onderzoek suggereert dat het beschermende effect niet beperkt is tot 1 dementiesubtype, dat vaccinatie ook samenhangt met minder nieuwe diagnoses van milde cognitieve stoornissen en dat er minder dementiegerelateerde sterfte was bij mensen die de diagnose al hadden.8

Discussie

Toch blijven er kanttekeningen. De grootste en methodologisch sterkste studies betreffen Zostavax®, een vaccin dat in de Verenigde Staten al niet meer wordt gebruikt en ook in Nederland nauwelijks nog wordt voorgeschreven. De studies naar Shingrix® zijn overwegend observationeel, deels industriegefinancierd, en de ‘healthy vaccinee bias’ is ook na uitgebreide statistische correctie nooit volledig uit te sluiten. Bovendien is dementie een langzaam en heterogeen proces, waardoor een follow-up van 6-7 jaar weinig zegt over de jaren daarna. Gerandomiseerd onderzoek naar de optimale leeftijd, de frequentie van toediening en het onderliggende werkingsmechanisme ontbreekt vooralsnog.

Zowel het RIVM als de auteurs van de onderliggende studies benadrukken dat verder onderzoek nodig is voordat van een bewezen preventieve werking tegen dementie kan worden gesproken.9 Het Nederlandse vaccinatiebeleid verandert ondertussen wel, maar niet vanwege dementie. Begin 2026 besloot het ministerie van VWS om de gordelroosvaccinatie kosteloos aan te bieden aan 60-jarigen, in lijn met eerder advies van de Gezondheidsraad. Een exacte startdatum is nog niet bekend. Vergoeding van Shingrix® voor mensen met een verhoogd risico op een ernstig beloop, onder wie patiënten met een hematologische maligniteit of solide tumor, na een orgaan- of stamceltransplantatie, met hiv of na behandeling met een immunosuppressieve biological of JAK-remmer, bestond al langer.10 Een eventuele gunstige werking op het dementierisico speelt in die besluitvorming vooralsnog geen rol.

Conclusie

Een groeiende, methodologisch steeds overtuigender epidemiologische bewijslast wijst op een samenhang tussen gordelroosvaccinatie en een lager dementierisico, maar zolang prospectief gerandomiseerd onderzoek ontbreekt, blijft dit een veelbelovende hypothese en nog geen basis om vaccinatiebeleid op te baseren.

Hoe hard is het bewijs eigenlijk?

Bewijskracht: Klassiek observationeel onderzoek naar vaccin-effectiviteit is berucht gevoelig voor healthy vaccinee bias: wie zich laat vaccineren, rookt gemiddeld minder, beweegt meer en bezoekt vaker een arts, en al die factoren beschermen zelf ook tegen dementie of zorgen in ieder geval voor eerdere detectie. De studies uit Wales en Australië omzeilen dit probleem door gebruik te maken van een scherpe, extern bepaalde afkapgrens in vaccinatiebeleid, waarbij vergelijkbare personen net wel of net niet in aanmerking kwamen voor het vaccin. Zo’n regressie-discontinuïteitsontwerp benadert methodologisch een gerandomiseerde toewijzing, en is daarmee overtuigender dan gewoon cohortonderzoek, al blijft het geen echte RCT.

Biologische plausibiliteit: Preventie van (subklinische) reactivatie van het varicellazostervirus zou neuro-inflammatie en vasculaire schade in de hersenen kunnen beperken. Daarnaast wordt gedacht aan aspecifieke, immuunmodulerende ‘off-target’-effecten van vaccinatie zelf, die bij levend verzwakte vaccins mogelijk sterker zijn dan bij niet-levende. Dat het effect bij het niet-levende Shingrix minstens zo groot lijkt als bij het levend verzwakte Zostavax pleit tegen een verklaring die uitsluitend op het levende virus in het vaccin berust. Deze 2 hypothesen komen echter vooral voort uit dierexperimenteel onderzoek. Ze zijn speculatief en dienen verder opgehelderd te worden.

Implicaties vaccinatiebeleid: Voor de praktijk verandert dit vooralsnog niets: er is geen registratie-indicatie voor dementiepreventie en geen aanleiding het vaccinatiebeleid daarop aan te passen. Wel is het zinvol de literatuur te blijven volgen, omdat prospectief en idealiter gerandomiseerd onderzoek de komende jaren wordt verwacht.

Referenties:

  1. Wainberg M, Luquez T, Koelle DM, et al. The viral hypothesis: how herpesviruses may contribute to Alzheimer’s disease. Mol Psychiatry 2021;26:5476-80.
  2. Eyting M, Xie M, Michalik F, et al. A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia. Nature 2025;641:438-46.
  3. Pomirchy M, Bommer C, Pradella F, et al. Herpes zoster vaccination and dementia occurrence. JAMA 2025;333:2083-92.
  4. Taquet M, Dercon Q, Todd JA, Harrison PJ. The recombinant shingles vaccine is associated with lower risk of dementia. Nat Med 2024;30:2777-81.
  5. Tang E, Ray I, Arnold BF, Acharya NR. Recombinant zoster vaccine and the risk of dementia. Vaccine 2024;46:126673.
  6. Schwab P, Widenmaier R, Tahrat H, et al. Recombinant zoster vaccine and reduced risk of dementia: matched‐cohort study using large‐scale electronic health records and machine learning methodology. Alzheimers Dement 2025;20:e088064.
  7. Dos Reis S, Tran P, Mohanty K, et al. Reduced risk of dementia with recombinant zoster vaccine in US adults age 65 or older. Alzheimers Dement 2026;22:e71407.
  8. Xie M, Eyting M, Bommer C, et al. The effect of shingles vaccination at different stages of the dementia disease course. Cell 2025;188:7049-64.
  9. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Gordelroos – informatie voor professionals. rivm.nl/gordelroos/gordelroos-professionals. Geraadpleegd juli 2026.
  10. Zorginstituut Nederland. Advies – wel uitbreiden vergoedingsvoorwaarden gordelroos-vaccin (Shingrix®) voor specifieke medische risicogroep. 2024.