Voor de ziekte van Parkinson bestaan goede medicamenteuze en neurochirurgische behandelopties. Desondanks ondervinden veel patiënten grote beperkingen. Prof. dr. B.R. (Bas) Bloem heeft zich toegelegd op onderzoek naar therapieën die een aanvulling kunnen zijn, waaronder ‘kunst als medicijn’. Hij heeft ontdekt dat Parkinson bij sommige patiënten creativiteit juist kan stimuleren, en wil ook bewijzen dat kunst zelf de symptomen kan verlichten en het welzijn verhoogt.
Bloem zet zich al jaren in voor kunst als behandeling van Parkinson. “Onderzoek naar niet-farmacologische behandelingen van deze ziekte is de rode draad in mijn carrière.” Bloem beschouwt zichzelf daarom als holistisch arts. “Daarmee bedoel ik dat ik de ziekte van alle kanten wil bekijken en aanpakken. Maar…, elke therapie die ik in de spreekkamer aanbied, moet rationeel zijn en wetenschappelijk goed onderbouwd. Ik wil daar graag kunst op maat als optie aan toevoegen.”
Hij vergelijkt het onderzoekstraject met dat van fysiotherapie: “Daar was vroeger ook alleen anekdotisch bewijs voor bij de ziekte van Parkinson. Inmiddels is fysiotherapie een evidence-based en vergoede behandeling die leidt tot minder gebroken heupen, minder ziekenhuisopnames en lagere kosten. Ik ben bezig kunst net zo robuust te onderzoeken.”
Vingerafdruk van de ziel
Bloem raakte overtuigd van de therapeutische waarde van kunst bij Parkinson omdat hij daarover opvallend veel anekdotes hoorde. “Patiënten zeggen dat kunst en creativiteit voor hen een helende werking heeft: het verlicht de symptomen, biedt troost en geeft vooral ook de gelegenheid zich te afficheren als mens in plaats van patiënt. Artistieke voorkeuren en expressie vormen een vingerafdruk van de ziel en persoonlijkheid.”
Een grote stimulans voor Bloem was ook een uitnodiging in 2018 van het Edinburgh Cultural Festival. “Daar hield ik in een voordracht een gezelschap van cultuurministers voor dat de sluiting van musea ten koste zou gaan van de volksgezondheid.” Daarna heeft hij zijn gedachten over de helende werking van kunst nog eens samengevat in de British Medical Journal, samen met de schrijver Ilja Leonard Pfeiffer en de neuroloog en goede vriend prof. dr. Paul Krack.1
Kortgeleden heeft Bloem met enkele collega’s ook een kwalitatieve review geschreven van om kunst draaiende interventies bij Parkinson: van muziek en drama tot beeldende kunst en creatief schrijven.2 Bij elke interventie worden de toepassingen bij Parkinson, de mogelijke achterliggende mechanismen, het al bestaande bewijs en het onderzoek dat nog zal (moeten) volgen, beschreven.
Dopamine als creatieve benzine
Het verband tussen kunst en Parkinson dat Bloem onderzoekt, is tweeledig. Het betreft zowel het effect van Parkinson op creativiteit, als precies het omgekeerde: het effect van kunst en creativiteit op Parkinson. De verbindende factor, aldus Bloem, is dopamine. “Er is in de literatuur veel te vinden over de complexe verbondenheid tussen dopamine, creativiteit en Parkinson.”
Onder leiding van de al genoemde Krack (een wereldwijde autoriteit op het gebied van diepehersenstimulatie) is een voormalige kerk in Grenoble ingericht als museum voor kunst van mensen die nooit kunstenaar waren – tot ze dopaminerge medicatie kregen voor hun Parkinson. “Omdat ze in 1 keer beschikken over meer dopamine, worden ze schilder, beeldhouwer, fotograaf”, aldus Bloem. “Krack en ik denken dat deze mensen in aanleg al creativiteit bezaten die door een gebrek aan dopamine niet tot uiting kwam. Dopamine was de benzine die de creatieve motor aan de gang kreeg.”
In een eigen observationele studie lieten Bloem en collega’s parkinsonpatiënten vertellen in hoeverre zij veranderingen in hun creativiteit waarnamen.3 Van de bijna 800 deelnemers werd 12% creatiever. Bloem: “Bij een deel van hen speelt medicatie zeker een rol, maar een deel wordt kunstenaar omdat kunst hun troost en een emotionele uitlaatklep biedt. De diagnose is een dreun, maar de veerkracht van veel patiënten is indrukwekkend.” Anderzijds werd 22% juist minder creatief, vooral patiënten die ouder en/of al creatief waren. “Als jij als schilder een tremor ontwikkelt, dan kan je dat sterk hinderen bij je werk.”
Kunst maken en kunst ondergaan
Bloem onderzoekt ook in hoeverre kunst en creativiteit de ziektesymptomen en het welbevinden beïnvloeden. Hij onderscheidt hierbij 2 benaderingen: creatieve participatie en receptieve kunst. In 2 pilotstudies kregen deelnemers 10 weken lang creatievekunsttherapie.4,5 Bloem: “Daar hebben we, samen met senior onderzoeker Blanca Spee en kunstenares Marjoke Plijnaer, een innovatief concept voor ontwikkeld: een soort creatieve speeltuin waarin de deelnemers samen met kunsttherapeuten iets naar keuze konden creëren. Want zoals niet iedereen dezelfde pil krijgt, moet ook niet iedereen dezelfde kunstvorm bedrijven. We zagen met name stress en angst afnemen, evenals de zorgvraag. Sommige patiënten kwamen in een soort flow, waarbij de symptomen afnamen, interessant genoeg tot een aantal dagen na de therapie.”
Deze resultaten, aldus Bloem, zijn gereproduceerd in een nog niet gepubliceerde tweede studie, met een controlegroep. “Dat is in wezen een fase II-studie; nu is het tijd voor een fase III-studie.”
Bloem onderzoekt tevens het effect bij Parkinson van receptieve kunst: het ondergaan van kunst. “Er loopt een pilotstudie in het Rijksmuseum die uiterst succesvol is. Het is een soort drietrapsraket. Eerst geven we mensen een virtuele rondleiding om hen gerust te stellen over de toegankelijkheid. Dan enthousiasmeren we hen thuis alvast voor het aanbod van het Rijksmuseum en kunnen ze een tour samenstellen. Tot slot bezoeken ze op rustige momenten gratis het museum.” Dit concept zal worden getest in een studie met 400 deelnemers. “Ik hoop aan te tonen dat bezoek aan het Rijksmuseum de ziektelast en zorgconsumptie laat dalen en het geluksgevoel stimuleert. Ik heb daar alle vertrouwen in.”
Benefietconcert in Nijmegen voor parkinsononderzoek
Voor het hier beschreven onderzoek is nog extra financiering nodig. Op dinsdag 29 september vindt daarom een bijzonder benefietconcert plaats. In Concertgebouw De Vereeniging te Nijmegen treden die dag tussen 14:00 en 17:00 uur gerenommeerde artiesten op onder wie Frank Boeijen, Henk Hofstede (frontman van The Nits), Tania Kross en Dries Roelvink. Bovendien verzorgt DJ Armin van Buuren een speciaal optreden. De middag wordt geleid door Leo Blokhuis, die ook met Bloem in gesprek zal gaan over onderzoek naar de bijzondere relatie tussen kunst, dopamine en Parkinson.
Het benefietconcert is een initiatief van Bloem en Concertgebouw De Vereeniging. Ga voor kaarten naar: www.stadsschouwburgendevereeniging.nl.
Referenties:
- Bloem BR, Pfeijffer IL, Krack P. Art for better health and wellbeing. BMJ 2018;363:k5353.
- Gros P, Spee BTM, Bloem BR, et al. If Art were a drug: implications for Parkinson’s disease. J Parkinsons Dis. 2024;14:S159-S172.
- Spee BTM, Crone JS, Darweesh SKL, et al. Prevalence of experienced changes in artistic and everyday creativity in people with Parkinson’s disease. NPJ Parkinsons Dis. 2025;11:97.
- Spee BTM, de Vries NM, Zeggio S, et al. Unleashing creativity in people with Parkinson’s disease: a pilot study of a co-designed creative arts therapy. J Neurol. 2025;272:161.
- Spee BTM, Stap TB, Plijnaer M, et al. Co-creating a person-centered creative engagement intervention for Parkinson’s care. Front Psychol. 2025;15:1469120.