“Meer aandacht voor leefstijl maakt het werk als huisarts veel leuker”

Het is geen officiële titel, evenmin een echt specialisme, maar wel een verdieping van het vak: leefstijlhuisarts. Drs. J. (Jacqui) van Kemenade, leefstijlhuisarts in Breda, is vurig pleitbezorger en vindt dat elke huisarts eigenlijk ook leefstijlhuisarts moet zijn. “De investering betaalt zich uit in grotere voldoening en gezondere patiënten.”

Toen Van Kemenade rond het begin van deze eeuw haar studie huisartsgeneeskunde volgde, was daarin zo goed als geen aandacht voor leefstijl, evenmin als in de basisopleiding. Haar eerste baan als huisarts was in Australië. “Wat onmiddellijk opviel, was dat obesitas daar een veel groter probleem was dan in Nederland”, aldus Van Kemenade. Terug in Nederland bleef dit onderwerp haar bezighouden. Een aanvaring met een patiënt was een leerzame ervaring: “Ik raadde iemand met diabetes type 2 (DM2) aan ‘gewoon eens wat af te vallen’, met in mijn achterhoofd het idee: ieder pondje gaat door het mondje. De patiënt in kwestie werd erg boos, en zei dat ze al 50 jaar probeerde af te vallen, maar dat haar lichaam anders werkt.” Dat was de aanleiding voor Van Kemenade om zich grondig in het onderwerp te verdiepen. “Ik vond boeken over afzonderlijke leefstijlelementen zoals bewegen, afvallen en goed slapen, maar niet een boek waarin die elementen samenkwamen. Toen heb ik er zelf 2 boeken over geschreven.”

Leefstijlfactoren

Van Kemenade definieert een leefstijlhuisarts als volgt: Een huisarts die bij alles wat hij doet in relatie tot de patiënt leefstijl in het achterhoofd houdt. “Dus je kijkt altijd welke leefstijlfactoren een ziekte en de algehele gezondheidstoestand van de patiënt mede bepaalt. Je vraagt standaard hoe iemand leeft en hoe zijn dag eruit ziet. Een voorbeeld: ik had onlangs een 15-jarige jongen op het spreekuur met eczeem in de oren. Daarbij zag ik ook wat overgewicht en vroeg: Wat doe jij op een gewone dag? De jongen bleek 14 uur per dag te gamen en had eczeem gekregen van de koptelefoons die hij droeg. Een leefstijlhuisarts maakt de patiënt waar nodig bewust van het verband tussen klacht en leefstijl. Zo hoopt hij een zaadje te planten dat uitgroeit tot gedragsverandering.”
In het boek Leefstijl op recept beschrijft Van Kemenade de effecten van leefstijl op onze gezondheid aan de hand van 5 pijlers: voeding, beweging, slapen, stress en hormonen. Slaap is hierbij wat haar betreft een onderschatte leefstijlfactor. “Niet alleen de lengte, maar ook de kwaliteit van je slaap heeft grote invloed op je algehele welbevinden, maar ook op ziekte. Mensen die nachtdiensten draaien, hebben een bewezen verhoogde kans op DM2 en een moeilijker instelbare glucose.” En dan is er nog een factor waarover ze een boek apart zou kunnen schrijven: verbinding. “Dat wil zeggen onze verhouding tot de omgeving en verbondenheid met mensen om ons heen. Dat klinkt misschien wat vaag, maar de impact van verbinding op welbevinden en gezondheid is er niet minder om.”

Actief geneeskundig denken

Van Kemenade erkent dat aandacht voor leefstijl in de praktijk enige tijd en moeite vraagt, maar benadrukt hoeveel je ervoor terugkrijgt. “Je verdiepen in het onderwerp kost niet per se erg veel tijd”, vindt Van Kemenade, die een aantal laagdrempelige bronnen van informatie aanwijst (zie kader). Een vereiste zijn wel goede gesprekstechnieken: “Je moet het een tactisch aanpakken, nieuwsgierig zijn en niet veroordelend.” Ze is van mening dat leefstijl aankaarten bij de taak van de huisarts hoort. “Dat vraagt om actief geneeskundig denken. De investering betaalt zich terug in gezondheidswinst voor de patiënt, die er ook gelukkiger van wordt. En het geeft je als huisarts veel voldoening.”

En daar is bewijs voor, aldus Van Kemenade. “Directe effecten van leefstijl op gezondheid zijn per definitie moeilijk bewijsbaar en variëren per ziekte. Maar bijna 20% van de totale ziektelast in Nederland is direct toerekenbaar aan ongezond gedrag zoals roken, slechte voeding, weinig beweging en alcohol.”¹

Te snel een pilletje

Van Kemenade ziet dat patiënten nog te vaak medicijnen krijgen voor klachten die deels, of helemaal, met aanpassingen in de leefstijl verbeterd kunnen worden. “Veel patiënten willen ook liefst een pilletje, dan zijn ze snel klaar en hoeven ze verder niets te doen, denken ze. Deze houding kan samenhangen met fatalisme. Vaak hoor ik: ‘Het zit in mijn genen, ik krijg die ziekte toch wel’. Een ziekte als DM2 wordt echter voor 80% veroorzaakt door leefstijl factoren; bovendien weten we uit epigenetisch onderzoek dat leefstijl van invloed is op genexpressie.² Kortom, we zijn minder ‘overgeleverd’ aan medicijnen dan we denken. Leg daarom als arts uit welke impact leefstijl kan hebben en kijk met de patiënt hoe je die kunt motiveren tot verandering.”

Een sprekend voorbeeld vindt Van Kemenade stemmingsstoornissen. “Bewegen kan daarbij ongelooflijk veel impact hebben. Psychofarmaca kunnen effect hebben, maar hebben ook bijwerkingen. Soms zijn deze middelen nodig, maar ik doe er alles aan om de patiënt aan het bewegen te krijgen en hem weg te houden van medicatie. Daar schakel ik ook wel eens een psycholoog of leefstijlcoach bij in.” Ook bij overgewicht vindt ze medicatie niet de primair aangewezen therapie. “Eerst kijk ik met de patiënt welke oorzakelijke factoren meespelen. Dan kijken we hoe we die kunnen beïnvloeden. Medicatie is daar een klein onderdeel van; er zijn veel andere opties en je moet goed kijken welke daarvan in aanmerking komen.”

“Sinds ik veel aandacht geef aan leefstijl, vind ik mijn vak veel leuker geworden”, besluit Van Kemenade. “Ik heb interessantere gesprekken met patiënten, kom tot pijnpunten en dieptes die ik daarvoor als huisarts niet bereikte. Als je geduld hebt, zie je ook dat het succes kan hebben: dat mensen hun leefstijl veranderen, zich beter voelen en gezonder worden. Dat motiveert mij enorm.”

Hoe de huisarts zich kan verdiepen in leefstijlgeneeskunde

Bronnen van kennis over leefstijlgeneeskunde volgens Van Kemenade:

• De praktijkhandleiding Leefstijl van de NHG. “Iedereen die zich niet goed thuis voelt in het onderwerp raad ik aan om deze handleiding te lezen, met handige tips en tricks: hoe maak je leefstijl bespreekbaar en wat kun je de patiënt bieden?”³

• Recent zijn er twee nieuwe richtlijnen over obesitas verschenen, een voor huisartsen en een voor specialisten en overige zorgprofessionals.^4,5 Van Kemenade heeft aan beide bijgedragen.

• De Vereniging Arts en Leefstijl bevordert de implementatie van leefstijl in de praktijk van zorgprofessionals. Van Kemenade is mede-oprichter van deze vereniging en was een jaar lang bestuurslid. Zie www.artsenleefstijl.nl.

• Er worden aparte scholingen over leefstijlgeneeskunde aangeboden, door onder meer de Vereniging Arts en Leefstijl. “Zelf zou ik liever zien dat het een verplicht onderdeel is van de opleiding tot huisarts. De module over leefstijl is nu nog facultatief.”

• Van Kemenade heeft het boek Leefstijl op recept op haar naam staan.⁶ Later heeft ze een aparte versie gemaakt voor patiënten: Een shotje leefstijl.⁷

Referenties:

1. RIVM – gezonde leefstijl.
2. NCD Alliance
3. Praktijkhandleiding Leefstijl (NHG).
4. NHG-Standaard Obesitas, Nederlands Huisartsen Genootschap, 2025
5. Partnerschap Overgewicht Nederland. Overgewicht en obesitas bij volwassenen en kinderen. 2023. Federatie Medisch Specialisten. Geraadpleegd via https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/overgewicht_en_obesitas_bij_volwassenen_en_kinderen.
6. Leefstijl op recept, Jacqui van Kemenade, Scriptum Books, Nederlands, Paperback, 978946319182126, 2019
7. Een shotje leefstijl, Jacqui van Kemenade, Scriptum Books, Nederlands, Paperback, 9789463192330, 2021