Vaccins tegen kanker opnieuw onder de aandacht

Delen via:

Na eerdere teleurstellende onderzoeksresultaten met een vaccin als behandeling voor longkanker, beleeft dit onderzoeksveld een heropleving. Momenteel is vooral nog sprake van single-armstudies om het proof-of-principle aan te tonen. “Tumorvaccins lijken de toekomst, maar er zijn nog veel onzekerheden hieromheen”, aldus prof. Joachim Aerts (Erasmus MC), betrokken bij diverse studies naar tumorvaccins.

Een belangrijke stap bij het produceren van een vaccin is de selectie van het antigeen waartegen het vaccin gericht is. Maar ook al zijn er sterke aanwijzingen dat een antigeen een geschikt doelwit is, is dat geen garantie voor succes. Dat bleek bijvoorbeeld uit de resultaten van de grote, fase III MAGRIT-studie, waarvoor meer dan 2.700 longkankerpatiënten (IB, II, en IIIA) werden gerandomiseerd na een complete resectie.1 Zij waren allen positief voor het longkankerspecifieke tumorantigeen MAGE-A3 en werden wel of niet behandeld met een hiertegen gericht vaccin, maar toch leverde behandeling geen significant betere overleving op. Dit laat zien dat er diverse barrières overwonnen moeten worden voordat sprake is van een effectief tumorvaccin. “De gedachte was destijds dat deze strategie zou moeten kunnen lukken, want de deelnemers hadden allemaal het tumorantigen MAGE-A3”, vertelt Joachim Aerts. “Toch blijken de resultaten vervolgens negatief. Dan komen verschillende vragen op. Was dit wel een geschikt antigen? Leverde dit wel voldoende inflammatie op? Helaas weten we dat niet, want op het moment dat zo’n studie negatief is, wordt het hele onderzoek stopgezet.”

Aerts benadrukt dat tumorvaccins enerzijds een veelbelovende nieuwe behandeloptie lijken te worden, maar dat er anderzijds nog veel onduidelijk is. Bijvoorbeeld over welke antigenen geschikt zijn als doelwit; tumorantigenen kenmerkend voor een bepaald type tumor, of neo-antigenen die specifiek zijn voor de tumor van een individuele patiënt. Aerts: “Daar zijn als het ware verschillende scholen ontstaan waarbij niemand weet wat de beste strategie is. Er zijn mensen die zeggen dat je één tumorgericht antigen kunt gebruiken, bijvoorbeeld bij longkanker TTF-1. Maar er zijn ook mensen die zeggen dat het nodig is om per patiënt te bekijken wat de eigenschappen van de tumor zijn. Tegen deze tumorspecifieke neo-antigenen kan dan een patiëntspecifiek vaccin gemaakt worden. Daarnaast wordt geprobeerd om niet één tumorantigen te targeten, maar om een heel mengsel van tumorantigenen te targeten, zowel neo-antigenen als tumorantigenen. Deze strategie gebruiken wij in ons onderzoek naar een tumorvaccin.”

Immuunsysteem opjagen

Een andere onzekerheid is of de vaccinaties het immuunsysteem wel voldoende op gang krijgen om een antitumoreffect te bewerkstelligen. Aerts: “Ook al is het antigen heel geschikt, als dat geen inflammatie oplevert, wordt dat antigeen niet opgenomen door de antigeenpresenterende cellen die vervolgens die immuuncyclus op gang brengen. Er zijn verschillende ideeën over hoe je dat moet doen. Bij gewone vaccins geven we bijvoorbeeld een adjuvans. Dat is de reden dat mensen door een COVID-vaccinatie soms stijve spieren krijgen; het adjuvans jaagt het immuunsysteem op zodat de antigeenpresenterende cellen worden geactiveerd. Bij tumorvaccins is de vraag of we het immuunsysteem op de goede manier opjagen. En een tweede vraag is of het wel kan. We weten dat bij een aantal tumoren de antigeenpresenterende cellen niet meer functioneel zijn als gevolg van allerlei stoffen die de tumor aanmaakt. Daardoor kan je misschien wel een perfect vaccin hebben met een perfect adjuvans, maar krijg je toch het afweersysteem niet op gang.”

mRNA-vaccins

Tevens worden diverse methoden voor het toedienen van antigenen onderzocht. Een aantal van de nieuwe kankervaccins maakt gebruik van mRNA zodat antigenen door het lichaam zelf tot expressie worden gebracht. “Het is vergelijkbaar met de COVID-vaccins”, aldus Aerts. “Er zijn eiwitvaccins en er zijn mRNA-vaccins waardoor de cellen zelf het antigeen aanmaken. Zo zijn er diverse manieren waarop je het peptide waartegen je wilt vaccineren in de patiënt kunt brengen en dat kan ook een verschil uitmaken. Er zijn dus verschillende belangrijke stappen: hoe breng je het vaccin in, is het peptide dat je gekozen hebt voldoende immunogeen, en lukt het ook echt om de immuunrespons op gang te krijgen? En als dit inderdaad op gang komt, wordt het dan niet alweer direct afgezet doordat er nog een immuunmodulerend proces meespeelt?”

Mogelijk is het in sommige gevallen ook nodig om vaccins te combineren met middelen zoals immuuncheckpointremmers. Aerts: “Stel dat je inderdaad een effectief vaccin hebt geproduceerd, misschien is het dan nog belangrijk om bijvoorbeeld een immuuncheckpointremmer erbij te geven om de T-celfunctie te versterken.” Combinaties met middelen als anti-PD-L1 liggen daarbij voor de hand, maar ook andere combinaties lijken in potentie beloftevol. Zo onderzoekt Aerts vaccinatie met dendritische celtherapie in combinatie met een CD40-agonist. “We weten dat pancreascarcinoom gepaard gaat met een heel desmoplastisch stroma en de CD40-agonist maakt dat stroma voor een gedeelte kapot. In een muismodel hebben we gevonden dat deze combinatie een goed effect kan hebben.2 Dit onderzoeken we nu verder in een studie met patiënten.”

Toekomst

Over het toekomstperspectief van kankervaccins is Aerts vanwege bovengenoemde redenen gematigd positief. “Kankervaccins lijken echt de toekomst, maar vanwege alle onzekerheden is het goed mogelijk dat er ook negatieve studies gaan komen. We moeten goed kijken hoe we dit naar de klinische praktijk kunnen brengen. In Europa en wereldwijd zijn veel onderzoekers hiermee bezig, maar in het algemeen zijn dit nog kleinere studies om het proof-of-principle aan te tonen. Om grotere studies te doen, heb je de farmaceutische industrie nodig en gezien de mislukking van eerdere vaccinstudies moeten zij er als het ware ook weer in gaan geloven. Maar als duidelijk wordt dat bepaalde vaccinaties effectief zijn, zullen tumorvaccins zeker verder worden ontwikkeld.”

Mesothelioomvaccin

Mogelijk laten dergelijke positieve studieresultaten niet lang op zich wachten. Ook een aantal studies van Aerts en collega’s bevindt zich in de afrondende fase, zoals studies naar dendritische celtherapie voor mesothelioom en pancreascarcinoom. Aerts: “In bepaalde tumoren, waaronder mesothelioom, zijn dendritische cellen weinig functioneel. Daarom hebben we bedacht om de dendritische cellen buiten het lichaam ‘op te laden’. De cellen worden geactiveerd met behulp van een lysaat van een mesothelioomcellijnen. Dat bevat veel verschillende kenmerken van mesothelioomcellen, waardoor de dendritische cel veel verschillende antigenen gaat presenteren aan de T-cellen en je een pluripotente T-celreactie krijgt tegen diverse antigenen.”

Dit vaccin is recent in een gerandomiseerde studie onderzocht. “Al eerder hebben we in kleinere studies aangetoond dat mechanisme werkt; T-cellen werden geïnduceerd en konden tumorcellen kapotmaken. Nu hebben we dit uitgezocht in een gerandomiseerde studie waarbij er geloot is tussen wel of geen behandeling met dendritische celtherapie. Van die studie verwachten we eind dit jaar resultaten. Dan weten we hopelijk of dit wat toevoegt.”
Ook een studie met hetzelfde vaccin voor pancreascarcinoom lijkt vooralsnog positief te verlopen, maar het is nog te vroeg voor harde conclusies. Aerts: “We hebben vastgesteld dat er veel overlappende antigenen zijn tussen pancreascarcinoom en mesothelioom en we kunnen dus hetzelfde vaccin gebruiken. De eerste resultaten van de eerste tien patiënten die we behandeld hebben, komen net uit voor publicatie. We zien daarin dat het lukt om een tumorspecifieke T-celrespons op te wekken tegen pancreascarcinomen. Vooralsnog lijken ook de patiënten het goed te doen, maar omdat dit een single-armstudie is, kunnen we daar niet heel veel over zeggen.”3

Dit interview is verschenen in MedNet Oncologie – Special Longkanker. Ook deze artikelen zijn in de Special Longkanker verschenen:

Referenties:

  1. Vansteenkiste JF, Cho BC, Vaneska T, et al. Efficacy of the MAGE-A3 cancer immunotherapeutic as adjuvant therapy in patients with resected MAGE-A3-positive non-small-cell lung cancer (MAGRIT): a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 3 trial. Lancet Oncol 2016;17(6):822-35. 
  2. Lau SP, Montfoort N van, Kinderman P, et al. Dendritic cell vaccination and CD40-agonist combination therapy licenses T cell-dependent antitumor immunity in a pancreatic carcinoma murine model. J Immunother Cancer. 2020;8:e000772. doi: 10.1136/jitc-2020-000772.
  3. Lau SP, Klaase L, Vink M, et al. Autologous dendritic cells pulsed with allogeneic tumour cell lysate induce tumour-reactive T-cell responses in patients with pancreatic cancer: A phase I study. Eur J Cancer. 2022 Apr 28;169:20-31.

Promotieonderzoek vergelijkt laparoscopische versus open maagresectie voor maagkanker

dec 2022 | Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Promotieonderzoek vergelijkt laparoscopische versus open maagresectie voor maagkanker

Coloscopie na ongunstige uitslag bevolkingsonderzoek darmkanker?

dec 2022 | Endoscopie, Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Coloscopie na ongunstige uitslag bevolkingsonderzoek darmkanker?

Nieuwe efficiënte behandeling voor gemetastaseerd melanoom

dec 2022 | Dermato-oncologie, Immuuntherapie

Lees meer over Nieuwe efficiënte behandeling voor gemetastaseerd melanoom

Ontregel het onderzoek

dec 2022

Lees meer over Ontregel het onderzoek

Sintilimab plus bevacizumab-biosimilar en chemotherapie voor EGFR-gemuteerd NSCLC met progressie na EGFR-TKI

nov 2022 | Longoncologie

Lees meer over Sintilimab plus bevacizumab-biosimilar en chemotherapie voor EGFR-gemuteerd NSCLC met progressie na EGFR-TKI

Endoscopische screening zinvol bij lynchsyndroom

nov 2022 | Endoscopie, Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Endoscopische screening zinvol bij lynchsyndroom

Vaccinatiezorg voor medische risicogroepen

11 aug 2022 | HIV

Lees meer over Vaccinatiezorg voor medische risicogroepen

Masterclass niet-melanoom huidkanker #3

8 mrt 2022 | Chirurgie, Dermato-oncologie

Lees meer over Masterclass niet-melanoom huidkanker #3

Is triple-negatief nog steeds zo negatief?

14 feb 2022 | Borstkanker

Lees meer over Is triple-negatief nog steeds zo negatief?

Webcast Long covid: wat weten we, wat kunt u verwachten, wat kunt u doen?

10 nov 2021 om 20:30

Lees meer over Webcast Long covid: wat weten we, wat kunt u verwachten, wat kunt u doen?

Masterclass vergevorderd cutaan plaveiselcelcarcinoom #2

21 sep 2021

Lees meer over Masterclass vergevorderd cutaan plaveiselcelcarcinoom #2

Kanker en trombose, hoe kiest u het juiste antistollingsmiddel?   

8 feb 2021

Lees meer over Kanker en trombose, hoe kiest u het juiste antistollingsmiddel?   

Masterclass vergevorderd cutaan plaveiselcelcarcinoom

27 jan 2021 om 20:30

Lees meer over Masterclass vergevorderd cutaan plaveiselcelcarcinoom

Hematologie in beeld

3 nov 2020

Lees meer over Hematologie in beeld

Trombocytopenie - differentiaaldiagnostiek en morfologie

3 nov 2020 om 19:30

Lees meer over Trombocytopenie - differentiaaldiagnostiek en morfologie

Behandeling van patienten met HR+/HER2- borstkanker in de adjuvante EN gemetastaseerde fase

Lees meer over Behandeling van patienten met HR+/HER2- borstkanker in de adjuvante EN gemetastaseerde fase

Immuno-oncologie module 1: immunologie en immuuntherapie

Lees meer over Immuno-oncologie module 1: immunologie en immuuntherapie

Immuno-oncologie module 2: Bijwerkingenmanagement en checkpoint inhibitors

Lees meer over Immuno-oncologie module 2: Bijwerkingenmanagement en checkpoint inhibitors

Immuno-oncologie module 3: Verpleegkundige casuïstiek

Lees meer over Immuno-oncologie module 3: Verpleegkundige casuïstiek
Er zijn geen bijeenkomsten gevonden.

Genoomtest identificeert vrouwen die baat hebben bij ovariële suppressie

Lees meer
Lees meer over Genoomtest identificeert vrouwen die baat hebben bij ovariële suppressie

Neoadjuvant trastuzumab-deruxtecan veelbelovend bij operabel, HR+ en HER2-laag mammacarcinoom

Lees meer
Lees meer over Neoadjuvant trastuzumab-deruxtecan veelbelovend bij operabel, HR+ en HER2-laag mammacarcinoom

Langere follow-up bevestigt voordeel T-DXd bij gemetastaseerd HER2+ mammacarcinoom

Lees meer
Lees meer over Langere follow-up bevestigt voordeel T-DXd bij gemetastaseerd HER2+ mammacarcinoom

Ribociclib plus endocriene therapie beter dan chemotherapie bij agressief mammacarcinoom

Lees meer
Lees meer over Ribociclib plus endocriene therapie beter dan chemotherapie bij agressief mammacarcinoom

Micromilieu gerelateerd aan klinische uitkomsten bij zwarte vrouwen met borstkanker

Lees meer
Lees meer over Micromilieu gerelateerd aan klinische uitkomsten bij zwarte vrouwen met borstkanker

Oudere patiënten met reumatoïde artritis hebben meer bijwerkingen van filgotinib

Lees meer
Lees meer over Oudere patiënten met reumatoïde artritis hebben meer bijwerkingen van filgotinib

COVID-19-sterfte in cardio-oncologiepopulatie hoger in subgroepen

Lees meer
Lees meer over COVID-19-sterfte in cardio-oncologiepopulatie hoger in subgroepen

Eindelijk een gerandomiseerde trial naar effectiviteit colonoscopie

Lees meer
Lees meer over Eindelijk een gerandomiseerde trial naar effectiviteit colonoscopie

Darmmicrobioom van invloed bij ontstaan premaligne darmlaesies

Lees meer
Lees meer over Darmmicrobioom van invloed bij ontstaan premaligne darmlaesies

Botgezondheid bij mCRPC in de praktijk

okt 2021 | Uro-oncologie

Lees meer over Botgezondheid bij mCRPC in de praktijk

Slokdarm- en maagkanker

jun 2021 | Chirurgie, Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Slokdarm- en maagkanker

Impact van COVID-19 op bevolkingsonderzoek darmkanker in Nederland

feb 2021 | Maag-darm-leveroncologie

Lees meer over Impact van COVID-19 op bevolkingsonderzoek darmkanker in Nederland

MedNet Oncologie special Longkanker 2022

nov 2022

Lees meer over MedNet Oncologie special Longkanker 2022

MedNet Oncologie 2022-05

okt 2022

Lees meer over MedNet Oncologie 2022-05

MedNet Oncologie special Uro-Oncologie 2022

sep 2022

Lees meer over MedNet Oncologie special Uro-Oncologie 2022

MedNet Oncologie 2022-04

aug 2022

Lees meer over MedNet Oncologie 2022-04

MedNet Oncologie special Longkanker 2022

jun 2022 | Longoncologie

Lees meer over MedNet Oncologie special Longkanker 2022

MedNet Oncologie 2022-03

jun 2022

Lees meer over MedNet Oncologie 2022-03

MedNet Oncologie special Borstkanker 2022

apr 2022 | Borstkanker

Lees meer over MedNet Oncologie special Borstkanker 2022

MedNet Oncologie 2022-02

apr 2022

Lees meer over MedNet Oncologie 2022-02

MedNet Oncologie special Melanoom 2022

mrt 2022

Lees meer over MedNet Oncologie special Melanoom 2022