Heterogeniteit in de ziekte van Alzheimer – een data-gedreven benadering

Delen via:

De ziekte van Alzheimer wordt gekenmerkt door geleidelijk verlies van cognitieve functies. Meestal betreft dit vooropstaande geheugenproblemen. Cognitief verval bij Alzheimer is echter heterogeen, waarbij een deel van de patiënten juist vooropstaande klachten heeft van andere cognitieve functies dan het geheugen, zoals taal, visuoruimtelijk inzicht of executief functioneren.

Klinisch belang van dit onderzoek

Het beter begrijpen van deze cognitieve heterogeniteit is belangrijk voor zowel de patiënt van vandaag als van morgen. Voor de patiënt van vandaag is het zo vroeg mogelijk herkennen van de ziekte belangrijk voor het krijgen van de juiste diagnose en begeleiding. Nu krijgen patiënten met Alzheimer zonder vooropstaande geheugenklachten vaak in eerste instantie de diagnose depressie of burn-out, juist als de ziekte op jonge leeftijd begint. Er wordt pas later aan Alzheimer gedacht als het cognitief verval progressief blijkt ondanks (vaak jarenlange) behandeling voor de misdiagnose. Voor de patiënt van morgen is een beter begrip van heterogeniteit belangrijk in de zoektocht naar curatieve therapie; mogelijk zijn er verschillende aangrijpingspunten voor de verschillende cognitieve verschijningsvormen.

Identificatie van cognitieve subtypes

Er zijn reeds klinische criteria ontwikkeld voor enkele cognitieve Alzheimer-subtypes, i.e. de logopene variant van primair progressieve afasie en posterieure corticale atrofie. Ervaring in de spreekkamer leerde ons echter dat meer patiënten met de ziekte van Alzheimer een relatief gespaard geheugen hebben dan het zeer kleine deel dat aan de expliciete klinische criteria voldoet van de genoemde subtypes.
Wij hebben cognitieve heterogeniteit in de ziekte van Alzheimer onderzocht door subtypes te identificeren met een data-gedreven methode: clusteranalyse van neuropsychologische testresultaten. Clusteranalyse is een statistische methode waarmee in een heterogene groep clusters (subtypes) kunnen worden geïdentificeerd waarbinnen patiënten meer op elkaar lijken dan op de patiënten van andere clusters, in ons geval op basis van hun cognitief profiel. Een groot voordeel een data-gedreven methode zoals clusteranalyse is dat de resultaten – de gevonden subtypes – niet worden bepaald door interpretatie van onderzoekers. In andere woorden: de analyses worden gedaan op de totale groep patiënten met de ziekte van Alzheimer zonder dat een onderzoeker vooraf stuurt welke, of hoeveel, subtypes logisch zijn om te worden geïdentificeerd.

Kenmerken van cognitieve subtypes

Voor de identificatie van cognitieve subtypes hadden we data beschikbaar van vier grote cohorten met patiënten met alzheimerdementie uit Europa en de VS, waaronder het Amsterdam Dementia Cohort van Alzheimercentrum Amsterdam. In deze cohorten vonden wij consequent een subtype met vooropstaande geheugenklachten en een subtype met een relatief gespaard geheugen en juist stoornissen van andere cognitieve functies. In totaal behoorde 40% van de patiënten met alzheimerdementie tot het subtype met een relatief gespaard geheugen. Ten opzichte van het subtype met vooropstaande geheugenklachten waren deze patiënten jonger, droegen zij minder vaak het risicogen APOE e4 en hadden ze relatief weinig hippocampusatrofie, terwijl er juist meer atrofie elders in de hersenen te zien was. Ondanks de jongere leeftijd had dit subtype ten tijde van diagnose een lagere (slechtere) score op de Mini-Mental State Examination (MMSE), terwijl zij juist een kortere duur van klachten rapporteerden. Deze bevindingen waren voor ons een aanleiding om longitudinale analyses te doen met deze cognitieve subtypes. Hieruit bleek dat het subtype met een relatief gespaard geheugen snellere achteruitgang toonde op basis van hun MMSE-score en een hogere mortaliteit had vergeleken met het subtype met een relatief gespaard geheugen.

Dr. N.M.E. Scheltens

De Promotie
Nienke Scheltens, neuroloog in opleiding aan het Amsterdam UMC, promoveerde op 17 december jl. aan de Vrije Universiteit van Amsterdam op het proefschrift getiteld: ‘Understanding heterogeneity in Alzheimer’s disease – a data-driven approach’. De promotiecommissie bestond uit promotoren prof. dr. W.M. van der Flier en prof. dr. B.N.M. van Berckel en copromotoren prof. dr. Ph. Scheltens en dr. B.M. Tijms.

Neusspray met CGRP-receptorantagonist werkzaam bij migraine

jun 2022 | Hoofdpijn

Lees meer over Neusspray met CGRP-receptorantagonist werkzaam bij migraine

Apomorfine effectief tegen slapeloosheid bij parkinsonpatiënten

jun 2022 | Bewegingsstoornissen

Lees meer over Apomorfine effectief tegen slapeloosheid bij parkinsonpatiënten

Zeswekelijks natalizumab even effectief als vierwekelijks

jun 2022 | Multipele Sclerose

Lees meer over Zeswekelijks natalizumab even effectief als vierwekelijks

Belang van adequate (DNA-)diagnostiek en trialdeelname bij ALS

jun 2022 | Neuro-musculair

Lees meer over Belang van adequate (DNA-)diagnostiek en trialdeelname bij ALS

Hoogleraar zet meer vrouwspecifiek hersenonderzoek op de kaart

jun 2022 | Hoofdpijn

Lees meer over Hoogleraar zet meer vrouwspecifiek hersenonderzoek op de kaart

Clyde Francks benoemd tot hoogleraar Brain Imaging Genomics

jun 2022

Lees meer over Clyde Francks benoemd tot hoogleraar Brain Imaging Genomics

Masterclass Diabetes: Pijn & Polyfarmacie

16 jun 2022 om 20:00 | Diabetes

Lees meer over Masterclass Diabetes: Pijn & Polyfarmacie

Gewone symptomen van zeldzame ziekten

20 apr 2022 om 20:30

Lees meer over Gewone symptomen van zeldzame ziekten

Neurologisch Jaaroverzicht 2021

5 apr 2022 | Bewegingsstoornissen, Dementie, Hoofdpijn, Multipele Sclerose

Lees meer over Neurologisch Jaaroverzicht 2021

Webcast Long covid: wat weten we, wat kunt u verwachten, wat kunt u doen?

10 nov 2021 om 20:30

Lees meer over Webcast Long covid: wat weten we, wat kunt u verwachten, wat kunt u doen?

Online Alzheimer Innovatie Forum

4 nov 2021 om 20:00 | Dementie

Lees meer over Online Alzheimer Innovatie Forum

Meaningful Migraine Management

13 okt 2021 om 20:00 | Hoofdpijn

Lees meer over Meaningful Migraine Management

Don’t be late! Vroege behandeling en interventie bij MS

22 sep 2021 om 20:00 | Multipele Sclerose

Lees meer over Don’t be late! Vroege behandeling en interventie bij MS

Webinars migraine: de laatste ontwikkelingen in de behandeling van migraine

10 aug 2021 | Hoofdpijn

Lees meer over Webinars migraine: de laatste ontwikkelingen in de behandeling van migraine

Masterclass: de neuropathische pijnpuzzel

11 mei 2021 om 20:00

Lees meer over Masterclass: de neuropathische pijnpuzzel

Sinusitus of Migraine?

Hoofdpijn

Lees meer over Sinusitus of Migraine?
Er zijn geen bijeenkomsten gevonden.

Ruggenmergstimulatie bij pijnlijke diabetische neuropathie

Lees meer
Lees meer over Ruggenmergstimulatie bij pijnlijke diabetische neuropathie

Ravulizumab effectief bij gegeneraliseerde myasthenia gravis

Lees meer
Lees meer over Ravulizumab effectief bij gegeneraliseerde myasthenia gravis

Trofinetide effectief bij syndroom van Rett

Lees meer
Lees meer over Trofinetide effectief bij syndroom van Rett

De neurobiologie van COVID-19: wat weten we?

Lees meer
Lees meer over De neurobiologie van COVID-19: wat weten we?

Ublituximab vergeleken met teriflunomide bij RMS-patiënten

Lees meer
Lees meer over Ublituximab vergeleken met teriflunomide bij RMS-patiënten

Aiossen nog vaker depressief na coronapandemie

Lees meer
Lees meer over Aiossen nog vaker depressief na coronapandemie

Genetische netwerken als basis voor nieuwe medicijnen

Lees meer
Lees meer over Genetische netwerken als basis voor nieuwe medicijnen

Voorspellers van een slechtere prognose bij pediatrische MS

Lees meer
Lees meer over Voorspellers van een slechtere prognose bij pediatrische MS

Is trombolyse na ischemische beroerte niet (altijd) nodig?

Lees meer
Lees meer over Is trombolyse na ischemische beroerte niet (altijd) nodig?

Podcasts migraine: de laatste ontwikkelingen in de behandeling van migraine

aug 2021 | Hoofdpijn

Lees meer over Podcasts migraine: de laatste ontwikkelingen in de behandeling van migraine

Real World Evidence in MS

jan 2020 | Multipele Sclerose

Lees meer over Real World Evidence in MS