Nieuw alzheimermiddel eerste wetenschappelijke succes in lange tijd

Delen via:

Lecanemab betekent een doorbraak in de behandeling van het vroege stadium van Alzheimer. Vooralsnog primair een wetenschappelijke doorbraak, nuanceert dr. E.G.B. (Jort) Vijverberg, neuroloog en senior onderzoeker bij Alzheimercentrum Amsterdam.

Vijverberg is een van de ondertekenaars van een brief op de website van de Alzheimer’s Association, waarin lecanemab wordt besproken onder de kop ‘Treating Alzheimer’s: A New Era Begins with Lecanemab’.1 Een terechte kop, vindt hij, en daar heeft hij goede redenen voor. “Ten eerste omdat we een paar jaar geleden nog geen enkel middel hadden met invloed op het ziekteproces bij Alzheimer”, zegt hij. “Ten tweede omdat een multicenter dubbelblinde fase III-trial echt significant minder snelle achteruitgang laat zien in de behandelgroep ten opzichte van de controlegroep.2 Op PET-scan is heel goed waarneembaar dat de hoeveelheid amyloïd onder invloed van lecanemab daalt. Het target voor progressie van de ziekte wordt weggehaald.”

Een wetenschappelijke vooruitgang dus, aldus Vijverberg. En daar was de wetenschap ook wel aan toe, nadat in recente jaren grote farmaceutische bedrijven als Novartis en Pfizer hadden laten weten hun onderzoek naar de ontwikkeling van een Alzheimermedicijn te staken wegens voortdurend gebrek aan succes. “Dat niet alleen”, stelt Vijverberg, “een paar jaar geleden waren er ook nog de twee fase III-trials met aducanumab3, waarbij de ene wel een significant voordeel op de primaire uitkomstmaat liet zien maar de andere niet. Aducanumab is wel goedgekeurd door de FDA, maar nooit vergoed. En eerdere studies richtten zich op andere elementen in de amyloïdcascade met andere doseringen, ook met onvoldoende resultaat. Nu, met lecanemab, zien we dat we de ziekte toch kunnen beïnvloeden. Dat geeft energie om meer onderzoek te gaan doen. Ook dat is een reden om van een new era te spreken.”

Achteruitgang cognitie vertragen

Het middel vertraagt de gevolgen van de ziekte met 27% gedurende de eerste 18 maanden. “Dat is de oneliner die je nu overal in de media ziet”, zegt Vijverberg. “Feit is dat de cognitie van de patiënten minder hard achteruitgaat. Maar de grote vraag is of dit klinisch relevant is. We schrijven ook al sinds 2000 cholesteraseremmers voor op basis van de aanname dat dit de achteruitgang van de cognitie vertraagt. Maar dat is op individueel patiëntniveau natuurlijk niet te meten, en die beperking geldt nu ten aanzien van lecanemab precies zo. Er zijn wel modellen ontwikkeld die suggereren dat de patiënt 6 maanden langer zelfstandig blijft functioneren, maar ook dat is op individueel niveau niet meetbaar.”

Begrijpelijk dus dat Vijverberg de resultaten met lecanemab nadrukkelijk een wetenschappelijke vooruitgang noemt. “Voor een eventuele klinische toepassing moet rekening worden gehouden met het feit dat de patiënt er om de twee weken voor naar het ziekenhuis moet komen om het via een infuus te laten toedienen. Dat brengt logistieke uitdagingen met zich mee. Daarnaast zijn er de bijwerkingen om rekening mee te houden. In de trial trad bij 21% van de patiënten een infusiereactie op. Daarnaast werden met MRI bij 12 tot 18% van de patiënten ‘amyloid related imaging abnormalities’ (ARIA) gezien: oedeem en microbloedingen. Dat baart zorgen. Over het algemeen geldt bij ARIA dat de patiënt er in zo’n 70% van de gevallen geen klachten van heeft. De zwelling verdwijnt ook weer. Maar 30% ervaart hoofdpijn en duizeligheid en in enkele gevallen is sprake van epilepsie, bewustzijnsverlaging of een hersenbloeding. Drager zijn van het ApoE4-gen – dat geassocieerd wordt met een verhoogd risico voor Alzheimer – geeft een grotere kans op het optreden van deze bijwerkingen. Het is dus zaak patiënten heel goed te monitoren om te bepalen of ze voor lecanemab in aanmerking komen. Daarbij speelt ook het gebruik van bloedverdunners een rol.”

Subgroep zorgvuldig bepalen

In een interview voor Alzheimer Nederland dempte prof. dr. Edo Richard de verwachtingen over lecanemab door te spreken van ‘een klein effect’.4 “De vraag is inderdaad of het klinisch voldoende relevant is”, erkent Vijverberg. “Is het genoeg voor de patiënt? En welke patiënt dan? Mijn idee is: bij het beginstadium van Alzheimer, bij patiënten die niet ouder dan 70 zijn. En voorzichtig zijn bij dragers van het ApoE4-gen of bij gebruik van bloedverdunners. Echt een subgroep dus. En als die patiënten daarmee 6 maanden langer zelfstandig kunnen zijn, vind ik het effect toch echt wel groot. Maar we zijn er zeker nog niet.”

Daarvan trekken de media zich weinig aan. Hoe zorgvuldig wetenschappers als Vijverberg ook hun woorden kiezen als ze over lecanemab communiceren, in de publieksmedia gaat veel van de nuance verloren. “Dat merk ik ook in de spreekkamer”, zegt hij. “Ik kan voor consulten echt een kwartier extra inboeken om uit te leggen waar we nu staan en wat er nog moet gebeuren voordat de patiënt er wat aan heeft. Bedenk daarbij ook dat we vooralsnog alleen data hebben over de eerste 18 maanden. We weten dus niets over het eventuele positieve of negatieve effect op de langere termijn. Kennis daarover is belangrijk in relatie tot discussie over de stopcriteria.”

Vervolgdiscussie

Er is nog een heel ander aspect om rekening mee te houden, stelt Vijverberg. Hij vertelt: “De discussie zal natuurlijk niet beperkt blijven tot toepassing in het vroege stadium van Alzheimer. De verandering in de hersenen begint natuurlijk al jaren voordat we de eerste tekenen van Alzheimer kunnen vaststellen. Als we de beschikking hebben over een middel dat preventief amyloïd opruimt, gaat de discussie vanzelf naar preventieve toepassing onder de algemene bevolking vanaf pakweg 55 jaar. Dan niet als infuus natuurlijk, maar in de toedieningsvorm van een tablet.”

Zo ver is het op dit moment zeker nog niet. Lecanemab heeft voor de Verenigde Staten al goedkeuring gekregen van de Food and Drug Administation (FDA). Voor Europa is de European Medicines Agency (EMA) nog niet zover. “Bij die Amerikaanse goedkeuring is wel een nuance op zijn plaats”, zegt Vijverberg, “het is een accelerated approval. De fabrikant moet aantonen dat het in klinische toepassing hetzelfde effect oplevert als in de trial, anders moet hij het middel weer uit de markt nemen. Een dergelijk voorbehoud maakt de EMA in haar goedkeuringsprocedure normaalgesproken niet. De aanvraag is al ingediend en de verwachting is dat de beslissing eind 2023/begin 2024 bekendgemaakt zal worden. Dan is Zorginstituut Nederland aan de beurt om te bepalen of het middel kan worden opgenomen in het basispakket van de zorgverzekering.”

Bronnen:

  1. joint-letter-alzheimers-scientists-lecanemab.pdf
  2. Van Dyck, C, Swanson C, Aisen P, et al. Lecanemab in early Alzheimer’s disease. N Engl J Med. 2023;388:9-21. doi 10.1056/NEJMoa2212948.
  3. Budd Haeberlein S, Aisen P, Bankhof F, et.al. Two randomized phase III studies of aducanumab in early Alzheimer’s disease. J Prev Alzheimers Dis. 2022;9:197-210. Doi 10.14283/jpad.2022.30.
  4. Resultaten nieuw alzheimermedicijn Lecanemab | Alzheimer Nederland

Concrete stappen richting planetaire gezondheid binnen umc-opleidingen

mei 2024

Lees meer over Concrete stappen richting planetaire gezondheid binnen umc-opleidingen

Blaasstoornis bij MS behandelen met neuromodulatie

mei 2024 | Multipele Sclerose

Lees meer over Blaasstoornis bij MS behandelen met neuromodulatie

Vergoeding selumetinib (Koselugo) voor kinderen met neurofibromatose type 1

mei 2024

Lees meer over Vergoeding selumetinib (Koselugo) voor kinderen met neurofibromatose type 1

Bootcamp voor training in acute neurologie

mei 2024 | Dementie, Epilepsie, Hoofdpijn, Neuro-musculair, Neuro-vasculair

Lees meer over Bootcamp voor training in acute neurologie

Casemanagement dementie al verzekerde zorg vanaf ‘niet pluis’-fase

mei 2024 | Dementie

Lees meer over Casemanagement dementie al verzekerde zorg vanaf ‘niet pluis’-fase

Verhoogd risico op autisme na prenatale blootstelling aan anti-epileptica?

mei 2024 | Epilepsie

Lees meer over Verhoogd risico op autisme na prenatale blootstelling aan anti-epileptica?

Keynote webinar | Spotlight on sleep in brain health

2 mei 2024 om 18:00

Lees meer over Keynote webinar | Spotlight on sleep in brain health

Neurologisch Jaaroverzicht 2023

20 feb 2024 | Bewegingsstoornissen, Dementie, Epilepsie, Hoofdpijn, Multipele Sclerose, Neuro-vasculair

Lees meer over Neurologisch Jaaroverzicht 2023

Masterclass Wervelkolom Welzijn: hedendaagse inzichten en oplossingen

30 jan 2024 om 20:00

Lees meer over Masterclass Wervelkolom Welzijn: hedendaagse inzichten en oplossingen

Plaatsbepaling van device-aided therapies (DATs) bij de ziekte van Parkinson

7 aug 2023 | Bewegingsstoornissen

Lees meer over Plaatsbepaling van device-aided therapies (DATs) bij de ziekte van Parkinson

MS: welk middel voor welke patiënt?

9 mrt 2023 | Multipele Sclerose

Lees meer over MS: welk middel voor welke patiënt?

Neurologisch Jaaroverzicht 2022

1 feb 2023 | Bewegingsstoornissen, Dementie, Epilepsie, Hoofdpijn, Multipele Sclerose, Neuro-vasculair

Lees meer over Neurologisch Jaaroverzicht 2022

Antistolling en bloedingen

8 dec 2022 om 20:00

Lees meer over Antistolling en bloedingen

Masterclass Diabetes: Pijn & Polyfarmacie

20 okt 2022 | Diabetes

Lees meer over Masterclass Diabetes: Pijn & Polyfarmacie

Webcast Immuuntherapie: herkennen van bijwerkingen en acties voor de niet-oncoloog

12 okt 2022 | Immuuntherapie

Lees meer over Webcast Immuuntherapie: herkennen van bijwerkingen en acties voor de niet-oncoloog
Er zijn geen e-learnings gevonden.

B-cel therapieën bij MS: impact op immunologie

maandag 10 jun 2024 van 18:00 tot 21:30 | Multipele Sclerose, Vaccinatie

Lees meer over B-cel therapieën bij MS: impact op immunologie

EAN in ORANJE 2024

maandag 1 jul 2024 van 18:00 tot 21:45 | Bewegingsstoornissen, Epilepsie, Neuro-vasculair

Lees meer over EAN in ORANJE 2024

Patiënten gebruiken niet-orale migrainemedicatie voor beter en sneller effect

dec 2023 | Hoofdpijn

Lees meer over Patiënten gebruiken niet-orale migrainemedicatie voor beter en sneller effect

Veel MS-patiënten hebben ook migraine

dec 2023 | Hoofdpijn, Multipele Sclerose

Lees meer over Veel MS-patiënten hebben ook migraine

Werkelijke migraineprevalentie bij mannen moeilijk te schatten

dec 2023 | Hoofdpijn

Lees meer over Werkelijke migraineprevalentie bij mannen moeilijk te schatten

Hoofdpijn na COVID-19-vaccinatie

dec 2023 | Hoofdpijn, Vaccinatie, Virale infecties

Lees meer over Hoofdpijn na COVID-19-vaccinatie

De rol van genetica en biomarkers bij migraine nog niet opgehelderd

dec 2023 | Hoofdpijn

Lees meer over De rol van genetica en biomarkers bij migraine nog niet opgehelderd

Triptanen te vaak onterecht voorgeschreven

dec 2023 | Hoofdpijn

Lees meer over Triptanen te vaak onterecht voorgeschreven

CAPTURE-studie zal inzicht geven in het leven van de migrainepatiënt

dec 2023 | Hoofdpijn

Lees meer over CAPTURE-studie zal inzicht geven in het leven van de migrainepatiënt

Grotere kans non-respons op CGRP bij mensen met psychiatrische problemen

dec 2023 | Hoofdpijn

Lees meer over Grotere kans non-respons op CGRP bij mensen met psychiatrische problemen

Beweging kan helpen bij clusterhoofdpijn

dec 2023 | Hoofdpijn

Lees meer over Beweging kan helpen bij clusterhoofdpijn

Podcast: AI in stroke - Using deep learning to predict clinical outcomes after stroke

jan 2024 | Neuro-vasculair

Lees meer over Podcast: AI in stroke - Using deep learning to predict clinical outcomes after stroke

Podcast: Stem cell therapy for PD - A new era for managing Parkinson’s disease?

dec 2023 | Bewegingsstoornissen

Lees meer over Podcast: Stem cell therapy for PD - A new era for managing Parkinson’s disease?

Podcasts migraine: de laatste ontwikkelingen in de behandeling van migraine

aug 2021 | Hoofdpijn

Lees meer over Podcasts migraine: de laatste ontwikkelingen in de behandeling van migraine

Real World Evidence in MS

jan 2020 | Multipele Sclerose

Lees meer over Real World Evidence in MS

MedNet Neurologie 2024-01

mrt 2024

Lees meer over MedNet Neurologie 2024-01

MedNet Neurologie 2023-04

dec 2023

Lees meer over MedNet Neurologie 2023-04

MedNet Neurologie 2023-03

sep 2023

Lees meer over MedNet Neurologie 2023-03

MedNet Neurologie 2023-02

jun 2023

Lees meer over MedNet Neurologie 2023-02

MedNet Neurologie 2023-01

mrt 2023

Lees meer over MedNet Neurologie 2023-01

MedNet Neurologie 2022-04

dec 2022

Lees meer over MedNet Neurologie 2022-04

MedNet Neurologie 2022-03

sep 2022

Lees meer over MedNet Neurologie 2022-03

MedNet Neurologie 2022-02

jun 2022

Lees meer over MedNet Neurologie 2022-02

MedNet Neurologie 2022-01

mrt 2022

Lees meer over MedNet Neurologie 2022-01